नवी दिल्ली. सोनिया गांधी यांचे बहुप्रतीक्षित पुस्तक 'बिलॉन्गिंग: अ जर्नी ऑफ लव्ह' मंगळवार 10 नोव्हेंबर रोजी रिलीज झाले. आपल्या या पुस्तकात सोनिया यांनी आपल्या आणि गांधी कुटुंबाशी जोडलेल्या अनेक आठवणी समोर ठेवल्या आहेत.
यातीलच एक किस्सा धाकटी सून मेनका यांचा आहे. चला जाणून घेऊया.. सोनिया आणि मेनका यांची भेट आणि कशी नात्यात आली कटुता?
मेनका आनंद 18 वर्षांच्या होत्या, जेव्हा त्या 'धाकटी सून' बनून गांधी कुटुंबात आल्या. 'मोठी सून' सोनिया गांधी यांच्यासाठी घरात एक लहान जाऊ असणे खूप चांगला अनुभव होता, परंतु नंतर त्यांचे संबंध बिघडले आणि संजय गांधी यांच्या पत्नी मेनका गांधी घर सोडून निघून गेल्या.
सोनिया गांधी यांनी मेनका यांच्या गांधी कुटुंबात येण्याची आणि मग हळूहळू त्यांच्यात अंतर वाढण्याची गोष्ट सविस्तर सांगितली आहे.
18 च्या वयात धाकटी सून बनून आल्या मेनका 1973 च्या अखेरीस, संजय गांधी यांची भेट मेनका यांच्याशी झाली ज्या एक खूपच सुंदर आणि चंचल मुलगी होत्या, ज्या संजय यांच्यापेक्षा १० वर्षे लहान होत्या आणि त्या वेळी अल्पवयीन होत्या.
सोनिया गांधी आपल्या पुस्तकात लिहितात की एका वर्षाच्या आतच त्यांचे लग्न झाले आणि 18 वर्षांच्या मेनका गांधी कुटुंबाचा भाग बनल्या.
सोनिया लिहितात, 'मेनका खूपच मनमिळाऊ आणि बोलकी मुलगी होती, ज्या नेहमी उत्साहाने भरलेल्या असायच्या. सुरुवातीला घरात एक लहान जाऊ असणे खूप छान वाटायचे. कधीकधी मला ॲमी आंटींच्या खोलीतून त्यांचे हसू ऐकू यायचे.
मी तिथे जाऊन विचारायचे की कोणत्या गोष्टीवरून एवढी हसण्या-खिदळण्याची चर्चा चालली आहे आणि मग तिथेच बसून त्यांच्या गोष्टी ऐकायचे. मग त्या त्यांच्या मित्रांबद्दल असोत किंवा एखाद्या पुस्तकाबद्दल ज्याचे त्या वाचन करत असायच्या.'
त्या पुढे सांगतात की त्यांची मुलगी प्रियांका अनेकदा आपल्या काकू मेनका यांच्या खोलीत बसून राहायची आणि त्यांनी सांगितलेल्या गोष्टींमध्ये पूर्णपणे हरवून जायची.
नात्यात कशी आली कटुता?
गांधी लिहितात, 'परंतु हळूहळू घराचे वातावरण बदलू लागले आणि लोकांमध्ये चिडचिड निर्माण होऊ लागली.' याची सुरुवात या गोष्टीने झाली की घरातील दोन्ही सुनांना कोणत्या नावाने बोलावले जात होते.
घरातील कर्मचारी मोठ्या सुनेला सोनिया यांना 'बहुरानी' म्हणून हाक मारत असत, तर धाकट्या मुलाची पत्नी असल्याच्या नात्याने मेनका यांना 'छोटी बहू' म्हटले जात असे.
इंदिरा गांधी या दोघींना 'घरातील समान कन्या' मानत होत्या, परंतु त्यांचे म्हणणे आहे की मेनका यांनी कदाचित याकडे स्वतःला कमी लेखले जाण्यासारखे पाहिले.
गांधी आपल्या पुस्तकात आठवण काढत लिहितात, 'जेव्हा त्या उद्धटपणे बोलत असत, तेव्हा शांतता राखण्यासाठी मी अनेकदा गप्प राहायचे. परंतु जेव्हा मला वाटायचे की गोष्ट मर्यादेपलीकडे गेली आहे, तेव्हा मीही मागे हटत नव्हते आणि कठोर शब्दांत उत्तर देत असे.'
संजय आणि मेनका यांच्यातील मतभेद आता त्यांच्या बेडरूमच्या चार भिंतींच्या बाहेर येऊ लागले होते, कारण त्यांच्यात होणारे वाद आता अधिक तीव्र आणि तिखट होत चालले होते.
संजय-राजीव यांच्या नात्यात कशी आली दरी?
सोनिया सांगतात की नाराज झाल्यावर मेनका शिवीगाळीपर्यंत उतरत असत - अगदी माझ्या सासूच्या समोरही, तर घरात अशा भाषेचा वापर कोणीही करत नव्हते. यामुळे त्यांना संकोच वाटत असे आणि आम्ही सर्व आश्चर्यचकित राहत होतो.
एका मनमिळाऊ आणि लोकांमध्ये मिसळून राहणाऱ्या तरुण मुलीसाठी, आमच्या एकत्र कुटुंबात राहणे अजिबात सोपे राहिले नसेल.'
गांधी कुटुंबाचे घर मेनका यांना नीरस आणि खूप शिस्तबद्ध वाटले असावे, कारण तिथे प्रत्येक जण कोणत्या ना कोणत्या कामात व्यस्त राहत होता. असे दिसते की त्या तेव्हा जाऊन तिथे पूर्णपणे जुळवून घेऊ शकल्या, जेव्हा त्यांनी संजय गांधी यांच्यासोबत राजकीय कार्यक्रम आणि आयोजनांमध्ये जाणे सुरू केले.
तथापि, संजय यांच्यावर मेनका यांचा प्रभाव त्यांच्या आणि त्यांचे बंधू राजीव यांच्या नात्यात अडथळा ठरू लागला. गांधी यांच्या मते, जे बंधू कधी एकमेकांपासून वेगळे होत नव्हते त्यांच्या नात्यात कटुता आली.
जेव्हा काँग्रेस निवडणूक हरली मार्च १९७७ मध्ये आणीबाणी संपल्यानंतर लगेचच, काँग्रेसला दारुण पराभवाचा सामना करावा लागला. इंदिरा गांधी आणि संजय, दोघेही आपापल्या मतदारसंघातून रायबरेली आणि अमेठीमधून हरले.
ज्या अर्थी आणीबाणीसाठी संजय यांचे नाव मुख्य रूपाने जबाबदार मानले जाऊ लागले होते, म्हणून त्यांनी त्या दिवसांत दिलेल्या मुलाखतींमध्ये नोकरशाहीच्या सुस्त कामकाजावर आपले मत देणे सुरू केले. त्यांनी अशा गोष्टी सांगितल्या ज्या 'पंतप्रधानांची टीका' म्हणून पाहिल्या जाऊ शकत होत्या.
पक्षातील काही गटांमध्ये संजय यांच्या राजकीय महत्त्वाकांक्षांना पाठिंबा मिळू लागला, जे इंदिरा गांधी यांना अजिबात आवडले नाही. गांधी लिहितात की त्यांच्या आईला वाटले की मेनका, संजय यांना त्यांच्या हालचालींना अधिक खतपाणी घालत होत्या.' 'त्यांनी कॅबिनेट सचिव पी. एन. धर यांच्याकडे आपल्या तरुण सुनेबद्दल म्हटले होते: 'तिला आतापासूनच पंख फुटू लागले आहेत.'
कुटुंबाप्रती मेनका यांचे वैमनस्य तेव्हा आणखी वाढले, जेव्हा राजीव यांना वाटले की 1978 च्या निवडणुकांच्या विनाशकारी निकालांसाठी संजय जबाबदार होते.
संजय यांच्या निर्णयांवर उपस्थित झाले प्रश्न -
पुस्तकात लिहिले आहे, 'त्यांना वाटले की या विनाशकारी निकालांमध्ये संजय यांचा मोठा हात होता: त्यांचा हट्ट, घाईगडबड, विचार न करता कार्यक्रमांची अंमलबजावणी करण्याची घाई, भल्यासाठी दिलेल्या सल्ल्याला न ऐकणे, आणि अनेक वेळा आपल्या आईच्या माहितीविनाच निर्णय घेणे.'
गांधी सांगतात की कुटुंबातील एका संभाषणादरम्यान, राजीव यांनी रागात म्हटले, 'संजय, मी तुला माफ करू शकत नाही. तू आईला या स्थितीत पोहोचवले आहे.'
'माझ्या सासू, ज्या खूप त्रस्त आणि रागात होत्या, त्यांनी राजीव यांच्या बोलण्याचे समर्थन केले: 'संजय, राजीव जे म्हणत आहे ते खरे आहे! तू किती वेळा माझ्या माहितीविनाच आदेश देऊन टाकलेस!'
'मेनका यांनी मध्येच काही बोलू पाहिले, तर माझ्या सासूने आपला आवाज चढवत तिला आव्हान दिले की तिने हे चुकीचे सिद्ध करून दाखवावे. मेनका लगेच मागे हटल्या, परंतु आमच्याप्रती त्यांचे वैमनस्य आणखी वाढले.' सोनिया यांच्या मते, मेनका यांची टोमणे मारणारी भाषा सातत्याने त्रासाचे कारण बनली होती.
गांधी लिहितात, 'त्यांच्या नजरेत आम्ही शत्रू होतो. त्यांनी त्या पत्रकारांच्या माध्यमातून आमच्याबद्दल वेगवेगळ्या गोष्टी पसरवल्या, ज्यांच्याशी त्यांचा संपर्क होता. सर्वाधिक त्रास देणारी गोष्ट ही खोटी अफवा होती की निवडणूक हरल्यानंतर राजीव आणि मी देश सोडून पळून जाण्याची योजना आखत होतो.'
संजय गांधी यांच्या मृत्यूनंतर तुटले कुटुंब 23 जून 1980 रोजी एका विमान अपघातात संजय गांधी यांच्या मृत्यूनंतर परिस्थिती अधिक गंभीर झाली. गांधी यांच्या मते, मानले जात होते की मेनका यांची आई पक्षात संजय यांच्या निष्ठावंतांना चिथावत होत्या की त्यांनी मेनका यांच्यासाठी कोणत्याही राजकीय पदाची मागणी करावी.
परंतु श्रीमती गांधी यांना वाटले की 23 वर्षांच्या वयात मेनका अजून खूप लहान आणि अपरिपक्व आहेत, ज्यांना कोणतीही नेतृत्वकारी भूमिका दिली जाऊ शकत नाही. याव्यतिरिक्त, त्यांचे तीन महिन्यांचे बाळ होते, ज्याच्यासोबत त्यांचे राहणे आवश्यक होते.
त्यांनी थोडा संयम ठेवायला हवा होता; आपल्या राजकीय महत्त्वाकांक्षा पूर्ण करण्यासाठी त्यांच्याकडे पुढे भरपूर वेळ होता.' परंतु हे स्पष्ट झाले होते की त्यांच्या नजरा कुठेतरी वेगळीकडेच होत्या.'
वसुंधरा राजे यांची भेट -
मार्च 1981 मध्ये परिस्थिती आणखी वाईट झाली, जेव्हा मेनका यांनी आपला मुलगा फिरोज वरुण गांधी यांचा पहिला वाढदिवस वसुंधरा राजे यांच्या घरी साजरा केला. वसुंधरा राजे, RSS च्या कट्टर समर्थक होत्या आणि इंदिरा गांधी यांच्या राजकीय विरोधी होत्या.
नंतर, जेव्हा त्यांच्या सासू लंडनमध्ये होत्या, तेव्हा मेनका यांनी आपले सामान घराबाहेर काढणे सुरू केले. परत आल्यावर, इंदिरा गांधी यांनी आपली नाराजी व्यक्त केली आणि मेनका यांच्यासमोर एक पर्याय ठेवला: 'किंवा तर त्या थांबून राहाव्यात, किंवा मग इतर कुठे जाऊन राहावे.'
'मेनका यांनी आरोपांनी भरलेले एक पत्र परत पाठवले, ज्याचा उद्देश उघडपणे आपल्या सासूचे नुकसान करणे हा होता. हे स्पष्ट झाले होते की त्या एक मोठा गदारोळ उभा करू इच्छित होत्या, जेणेकरून घर सोडताना याचा दोष जाहीरपणे सोनिया गांधी यांच्यावर टाकला जाऊ शकेल. त्यांनी आठवड्यांपूर्वीच आपल्या एका पत्रकार मित्राला आपल्या या योजनेबद्दल सांगून ठेवले होते.'
जेव्हा मेनका यांच्या घरातून जाण्यादरम्यान हा वाद झाला, तेव्हा राजीव आणि सोनिया गांधी घरी नव्हते. तरीही, याचा दोष त्या दोघांवरच मढवला गेला.
ज्या प्रकारे या संपूर्ण घटनेला तोडून-मोडून सादर केले गेले आणि त्यानंतर जो प्रसिद्धीचा तमाशा उभा राहिला, त्याने या किळसवाण्या प्रसंगाला काहीसे असे बनवून ठेवले ज्याला आजच्या काळात एक 'रिॲलिटी शो' म्हटले जाऊ शकते.
यानंतरच्या वर्षांमध्ये, गांधी कुटुंबाने फिरोज वरुणला भेटण्याच्या अधिकारासाठी (व्हिजिटिंग राइट्ससाठी) मेनका यांच्याविरुद्ध कायदेशीर लढाई लढली, परंतु त्यांच्या आईने याची परवानगी देण्यास नकार दिला.
