जेएनएन, मुंबई. महाराष्ट्रात दुष्काळाची तीव्रता वाढत असतानाच वाढत्या तापमानाचा थेट परिणाम राज्यातील प्रमुख धरणांच्या पाणीसाठ्यावर होत आहे. पाऊस कमी, उपलब्ध पाण्याची मागणी वाढलेली आणि त्यातच वाढत्या उष्णतेमुळे होणारे बाष्पीभवन यामुळे जलसाठ्यापुढील आव्हान अधिक गंभीर झाले आहे. उजनी आणि जायकवाडी या महत्त्वाच्या धरणांमधून मोठ्या प्रमाणात पाणी बाष्पीभवन होत असल्याचे आकडेवारीतून समोर आले आहे.

उजनीत दररोज लाखो लिटर पाण्याची घट 

सोलापूरसह पुणे आणि अहिल्यानगर जिल्ह्यांसाठी महत्त्वाचे असलेल्या उजनी धरणावर वाढत्या तापमानाचा मोठा परिणाम होत आहे. उपलब्ध आकडेवारीनुसार, उन्हाळ्यात उजनी धरणातून दररोज सुमारे 12 ते 12.50 लाख लिटर पाणी बाष्पीभवनामुळे कमी होत असल्याचे यापूर्वी समोर आले आहे. मार्चपासून अवघ्या एका महिन्यात दोन टीएमसीपेक्षा अधिक पाण्याचे बाष्पीभवन झाल्याची नोंदही करण्यात आली होती.  

तापमानात आणखी वाढ झाल्यास बाष्पीभवनाचे प्रमाण दररोज 18 लाख लिटरपर्यंत पोहोचण्याची शक्यता व्यक्त केली जात आहे. त्यामुळे धरणातील उपलब्ध पाण्याचे नियोजन करताना केवळ पिण्याचे, शेतीचे आणि औद्योगिक पाण्याचे नियोजन पुरेसे राहणार नसून नैसर्गिकरीत्या होणाऱ्या पाण्याच्या नुकसानीचाही विचार करावा लागणार आहे. 

उजनी धरणात जुलैमध्ये झालेल्या पावसामुळे पाणीसाठ्यात वाढ झाली होती. मात्र, त्यानंतर पाण्याची उपलब्धता आणि त्यावरील वाढता दबाव हा महत्त्वाचा मुद्दा ठरत आहे. राष्ट्रीय जल माहिती विज्ञान केंद्राच्या माहितीनुसार उजनी धरणाच्या जलपातळीची 2026 मधील दैनंदिन नोंदही उपलब्ध आहे. 

जायकवाडीची स्थिती अधिक चिंताजनक 

    मराठवाड्याची ‘जीवनवाहिनी’ मानल्या जाणाऱ्या जायकवाडी धरणावरही उष्णतेचा मोठा परिणाम होत आहे. सप्टेंबरच्या अखेरीस छत्रपती संभाजीनगर परिसरात असामान्य उष्णता जाणवत असताना जायकवाडी धरणातून दररोज सरासरी 1.3 दशलक्ष घनमीटर म्हणजेच सुमारे 130 कोटी लिटर पाण्याचे बाष्पीभवन होत असल्याची माहिती आली आहे. हे प्रमाण या काळातील सामान्य बाष्पीभवनाच्या जवळपास तीनपट अधिक असल्याचे सांगण्यात येत आहे. 

    यापूर्वी जूनमध्येही जायकवाडीमधून दररोज सुमारे 1.439 दशलक्ष घनमीटर पाण्याचे बाष्पीभवन होत असल्याची माहिती होती. त्याच वेळी पिण्याचे आणि औद्योगिक वापरासाठी धरणातून होणारा दररोजचा उपसा सुमारे 0.3 दशलक्ष घनमीटर असल्याचे नमूद करण्यात आले होते. म्हणजेच त्या काळात बाष्पीभवनातून होणारी पाण्याची घट प्रत्यक्ष वापरापेक्षा अनेक पटीने अधिक होती.

    मराठवाड्यात आधीच दुष्काळाची झळ 

    जायकवाडीवरील बाष्पीभवनाची चिंता अशा वेळी वाढली आहे, जेव्हा मराठवाड्यातील अनेक तालुके दुष्काळाच्या परिस्थितीला सामोरे जात आहेत. सप्टेंबरअखेरच्या माहितीनुसार, मराठवाड्यातील 76 पैकी 74 तालुके दुष्काळी परिस्थितीच्या पहिल्या टप्प्यात होते. विभागातील इतर प्रमुख प्रकल्पांपैकी चार धरणांमध्ये 25 टक्क्यांपेक्षा कमी पाणीसाठा असल्याचेही नमूद करण्यात आले आहे.

    त्यामुळे जायकवाडीतील प्रत्येक थेंबाचे महत्त्व वाढले आहे. धरणातून उपलब्ध पाणी पिण्यासाठी, औद्योगिक वापरासाठी आणि शेतीसाठी वापरले जाते. अशा परिस्थितीत बाष्पीभवनामुळे होणारी अतिरिक्त घट भविष्यातील पाणी नियोजनासाठी मोठे आव्हान ठरू शकते.