नवी दिल्ली. सकाळी चहाची टपरी असो, ट्रेनचे तिकीट असो किंवा मोबाईलवरून केलेले कोणतेही झटपट ऑनलाइन पेमेंट, प्रत्येक ठिकाणी आपली नजर एका खास चिन्हावर पडते, आणि ते आहे '₹'.
आपण याचे इतके सवयीचे झालो आहोत की असे वाटते जसे हे शतकांपासून आपल्यासोबत आहे. तरीही, वास्तव हे आहे की भारतीय चलनास मिळालेली ही खास ओळख खूप जुनी नाही आहे. या लहानशा चिन्हामागे एका सामान्य तरुणाचा असाधारण विचार दडला आहे. चला, विस्ताराने जाणून घेऊया याबद्दल.
जेव्हा 'Rs' ने चालत होते काम -
स्वातंत्र्याच्या अनेक दशकांनंतरपर्यंत, आपण आपल्या पैशांची किंमत निव्वळ 'Rs' किंवा 'Re' लिहून दर्शवत होतो. एका बाजूला जिथे जगाच्या बाजारपेठांमध्ये अमेरिकन डॉलर ($), ब्रिटिश पाउंड (£), युरोपीय युरो (€) आणि जपानी येन (¥) सारख्या चिन्हांचा आपला एक वेगळा रुबाब होता, तिथेच आपल्या वेगाने वाढणाऱ्या अर्थव्यवस्थेकडे स्वतःचे कोणतेही ग्लोबल सिम्बॉल नव्हते.
जसे-जसे भारताचा व्यापार जगभरात पसरत होता, हे जाणवले जाऊ लागले की आपल्या चलनालाही एक आपली स्वतंत्र आणि ठोस व्हिज्युअल ओळख मिळाली पाहिजे.
3,000 डिझाइन्सच्या मधून निघालेली एक कल्पना-
या मोठ्या गरजेला पूर्ण करण्यासाठी वर्ष 2009 मध्ये भारत सरकारने एका राष्ट्रीय स्तराच्या स्पर्धेचे आयोजन केले. देशाच्या कानाकोपऱ्यातून डिझाइन्सची रांग लागली आणि सुमारे 3,000 नोंदी सरकारकडे पोहोचल्या.
याच डिझाइन्समध्ये एक अशी कल्पना होती ज्याने न्यायाधीशांचे लक्ष आपल्याकडे वेधले. ही कल्पना तमिळनाडूच्या कल्लाकुरीची जिल्ह्यातील राहणाऱ्या डी. उदय कुमार यांची होती. उदय कुमार पेशाने एक आर्किटेक्ट होते आणि त्या दरम्यान प्रतिष्ठित आयआयटी बॉम्बेमध्ये आपली पीएचडीचे शिक्षण करत होते. डिझाईन आणि व्हिज्युअल कम्युनिझमबद्दल त्यांची समज खूप खोल होती. त्यांचे ध्येय अगदी स्पष्ट होते, म्हणजे एक असे चिन्ह तयार करणे जे भारताच्या मुळांशीही जोडलेले असावे आणि ज्याला संपूर्ण जग सहजतेने समजूही शकावे.
आधुनिकता आणि परंपरेचा बेजोड संगम -
उदय कुमार यांनी आपल्या डिझाईनमध्ये कमाल सर्जनशीलता आणि साधेपणाचा परिचय दिला. त्यांनी आपल्या पारंपरिक देवनागरी लिपीच्या 'र' अक्षराला आणि इंग्रजीच्या रोमन अक्षर 'R' ला एकमेकांत गुंफून दिले. याला एक अनोखे रूप देण्यासाठी, त्यांनी रोमन अक्षराची सरळ उभी रेषा हटवून दिली.
जर तुम्ही या चिन्हाला लक्ष देऊन पाहाल, तर याच्या सर्वात वर तुम्हाला दोन समांतर रेषा दिसतील. या रेषा फक्त सजावटीसाठी नाहीत. यांना आपल्या राष्ट्रीय ध्वज 'तिरंग्याच्या' प्रतीकाच्या रूपात डिझाईन केले गेले होते. सोबतच, या रेषा समानता आणि आर्थिक संतुलनाचाही एक खोल संदेश देतात, जो भारताच्या प्रगतीच्या आकांक्षांशी जुळतो.
अमर झाली ही ओळख -
उदय कुमार यांचा हा बेजोड विचार रंग आणला आणि जुलै 2010 मध्ये त्यांनी बनवलेल्या या डिझाईनला विजेता घोषित केले गेले. त्यांचा उद्देश फक्त एक सुंदर डिझाईन बनवणे नव्हता, तर काही असे रचणे होते जे वेळेच्या कसोटीवर खरे उतरेल.
आज ते यामध्ये पूर्णपणे यशस्वी दिसतात. एका राष्ट्रीय स्पर्धेतून निघून हे चिन्ह आज आपल्या चेकबुक, कीबोर्ड, रेस्टॉरंटचे मेन्यू कार्ड, शेअर बाजार आणि डिजिटल वॉलेट्सचा एक अविभाज्य भाग बनले आहे. उदय कुमार यांनी बनवलेले हे चिन्ह आज संपूर्ण जगात भारताची आर्थिक ताकद सांगत आहे.
