मुंबई. राज्यात यंदा पावसाने दिलेली ओढ आणि त्यानंतर वाढलेली ऑक्टोबर हीट यामुळे ग्रामीण भागातील परिस्थिती दिवसेंदिवस गंभीर होताना दिसत आहे. अनेक भागांत जमिनीतील ओलावा झपाट्याने कमी होत असून, उभ्या पिकांच्या मुळाशी जमिनीला भेगा पडू लागल्या आहेत. पिके काढणीच्या टप्प्यावर असतानाच उष्णतेचा ताण वाढल्याने उत्पादनावर परिणाम होण्याची भीती शेतकऱ्यांकडून व्यक्त होत आहे. अपुरा पाऊस, वाढते तापमान आणि घटती भूजलपातळी यांचा तिहेरी फटका कृषी क्षेत्राला बसत आहे.
यंदाच्या पावसाळ्यात राज्यातील अनेक भागांना अपेक्षित पाऊस मिळालेला नाही. विशेषतः मराठवाडा, विदर्भ आणि राज्यातील काही दुष्काळप्रवण भागांत पावसाची तूट कायम राहिली. पावसातील खंडामुळे खरीप पिकांना सुरुवातीपासूनच ताण सहन करावा लागला. काही ठिकाणी पावसाच्या उशिरा झालेल्या सरींमुळे पिकांना काहीसा आधार मिळाला आहे. मात्र त्यानंतर पावसाने पुन्हा दडी मारल्याने शेतकऱ्यांच्या अडचणी वाढले आहेत.
ऑक्टोबर हीटने वाढवली चिंता
ऑक्टोबरच्या सुरुवातीपासून अनेक भागांत कमाल तापमान वाढू लागले आहे. दिवसभर कडक ऊन आणि उष्ण वारे यामुळे जमिनीतील उपलब्ध ओलावा वेगाने कमी होत आहे. आधीच पावसाची कमतरता असलेल्या भागांत या उष्णतेचा परिणाम अधिक जाणवत आहे. परिणामी जमिनीला भेगा पडणे, पिकांची पाने वाळणे आणि पिकांची वाढ खुंटणे, अशी स्थिती काही भागांत निर्माण झाली आहे.
सोयाबीन, कापूस, मका, बाजरी, तूर, मूग, उडीद यांसह विविध खरीप पिकांवर या परिस्थितीचा परिणाम होण्याची शक्यता आहे. विशेषतः काढणीपूर्व अवस्थेत असलेल्या पिकांसाठी पुढील काही दिवस महत्त्वाचे ठरणार आहेत. तापमान वाढत राहिल्यास दाणे भरण्याच्या प्रक्रियेवर परिणाम होऊन उत्पादनात घट होण्याची शक्यता शेतकरी व्यक्त करत आहेत.
जमिनीतील ओलावा संपला; विहिरींची पाणीपातळीही घटली
पावसातील तुटीचा परिणाम केवळ पिकांवरच नाही, तर भूजलसाठ्यावरही झाला आहे. अनेक गावांमध्ये विहिरी, कूपनलिका आणि बोअरवेलच्या पाणीपातळीत घट झाल्याचे चित्र आहे. काही ठिकाणी सिंचनासाठी उपलब्ध पाणी मर्यादित राहिल्याने शेतकऱ्यांसमोर उभ्या पिकांना पाणी देण्याचे मोठे आव्हान निर्माण झाले आहे.
पाण्याची उपलब्धता कमी होत गेल्यास रब्बी हंगामाचे नियोजनही अडचणीत येऊ शकते. रब्बीमध्ये गहू, हरभरा, ज्वारी यांसारखी पिके घेण्यासाठी जमिनीत पुरेसा ओलावा आणि सिंचनाची उपलब्धता आवश्यक असते. त्यामुळे खरीप हंगामानंतर रब्बीची तयारी करणाऱ्या शेतकऱ्यांच्या चिंतेत भर पडली आहे.
रब्बी हंगामावर अनिश्चिततेचे सावट
यंदाच्या पावसाची कमतरता आणि भूजलपातळीतील घट पाहता रब्बी हंगाम कितपत साधता येईल, याबाबत प्रश्नचिन्ह निर्माण झाले आहे. ज्या भागांत जलसाठे कमी आहेत, त्याठिकाणी रब्बीची पेरणी करताना शेतकऱ्यांना पाण्याचे उपलब्ध स्रोत आणि पिकांची गरज यांचा विचार करावा लागणार आहे.
रब्बी हंगामासाठी धरणे, तलाव, विहिरी आणि भूजलसाठ्यावर मोठ्या प्रमाणात अवलंबून राहावे लागते. त्यामुळे पाण्याचे काटेकोर नियोजन न केल्यास शेतीबरोबरच ग्रामीण भागातील पिण्याच्या पाण्याचा प्रश्नही पुढील काळात गंभीर होण्याची शक्यता आहे.
चाऱ्याचा प्रश्नही गंभीर होण्याची शक्यता
पावसाची कमतरता आणि पिकांचे नुकसान याचा थेट परिणाम जनावरांच्या चाऱ्यावर होऊ शकतो. खरीप पिकांचे अवशेष आणि उपलब्ध हिरवा चारा कमी झाल्यास पशुपालकांवर अतिरिक्त आर्थिक भार पडण्याची शक्यता आहे.
