मुंबई. यंदाच्या मान्सून हंगामात देशासह महाराष्ट्रात पावसाची मोठी तूट नोंदवली गेली आहे. देशात सरासरीच्या तुलनेत सुमारे 12 टक्के कमी पाऊस झाला असून महाराष्ट्रात ही तूट 19 टक्क्यांवर पोहोचली आहे. राज्यातील मराठवाडा आणि विदर्भाला पावसाच्या कमतरतेचा सर्वाधिक फटका बसला आहे. मराठवाड्यात 39 टक्के, तर विदर्भात 26 टक्के पावसाची तूट नोंदवली गेल्याने खरीप पिकांवर परिणाम होण्याबरोबरच आगामी रब्बी हंगामाच्या नियोजनाची चिंता वाढली आहे. भारतीय हवामान विभागाच्या पर्जन्यमान नोंदींमध्ये राज्यातील विभागनिहाय स्थितीत मोठी तफावत दिसून येत आहे.

मराठवाडा, विदर्भात पावसाची ओढ

मराठवाड्यात यंदा पावसाने मोठी ओढ दिल्याने सोयाबीन, कापूस, तूर, मूग, उडीद, मका यांसारख्या खरीप पिकांवर परिणाम झाला आहे. अनेक भागांत पिकांच्या वाढीच्या महत्त्वाच्या टप्प्यावर पुरेसा पाऊस न झाल्याने उत्पादनात घट होण्याची शक्यता व्यक्त केली जात आहे. विदर्भातही 26 टक्के तूट असल्याने कापूस, सोयाबीन आणि अन्य खरीप पिकांसमोर अडचणी निर्माण झाले आहेत.

पावसाची कमतरता केवळ खरीप पिकांपुरती मर्यादित नसून त्याचा परिणाम रब्बी हंगामावरही होऊ शकतो. जमिनीतील ओलावा आणि उपलब्ध पाणीसाठा यावर रब्बी पिकांचे क्षेत्र व उत्पादन मोठ्या प्रमाणात अवलंबून असते. त्यामुळे पावसाची तूट भरून निघाली नाही, तर रब्बी हंगामातील पेरणीचे नियोजन शेतकऱ्यांसाठी आव्हानात्मक ठरू शकते.

काही जिल्ह्यांत मात्र समाधानकारक पाऊस

राज्यात सर्वत्र पावसाची परिस्थिती सारखी राहिलेली नाही. काही भागांमध्ये पावसाने ओढ दिली असताना नाशिक आणि पालघर या जिल्ह्यांमध्ये सरासरीपेक्षा अधिक पाऊस नोंदवला गेला आहे. त्यामुळे राज्याच्या एकूण पर्जन्यमानाच्या आकडेवारीत प्रादेशिक विषमता स्पष्टपणे दिसून येते.

    IMDच्या पर्जन्यमान नोंदी दररोज आणि विभागनिहाय अद्ययावत होत आहेत. सप्टेंबरच्या अखेरीसही काही भागांत पावसाच्या सरी सुरू असल्या तरी त्यातून हंगामातील एकूण तूट कितपत भरून निघते, याकडे शेतकरी आणि प्रशासनाचे लक्ष आहे.

    ऑक्टोबरच्या सुरुवातीपासून उकाडा वाढण्याची शक्यता

    दरम्यान, सप्टेंबरअखेर राज्यातील काही भागांत पावसासाठी अनुकूल वातावरण असले तरी ऑक्टोबरच्या सुरुवातीला पावसाचा जोर कमी होण्याची शक्यता आहे. IMDच्या 29 सप्टेंबरच्या विभागनिहाय इशाऱ्यानुसार १ ऑक्टोबरनंतर महाराष्ट्रातील प्रमुख हवामान विभागांसाठी पावसाच्या विशेष इशाऱ्यांची शक्यता कमी दिसत आहे. त्यामुळे आकाश निरभ्र किंवा अंशतः ढगाळ होत गेल्यास तापमानात वाढ होऊन नागरिकांना उकाड्याचा सामना करावा लागू शकतो.

    सध्या मात्र राज्यात उष्णतेची लाट असल्याचा इशारा IMDने दिलेला नाही. त्यामुळे ऑक्टोबरच्या पहिल्या दिवसांतील तापमानवाढ ही प्रामुख्याने पावसाचा जोर कमी झाल्यानंतर निर्माण होणाऱ्या उष्ण व दमट वातावरणाच्या स्वरूपात राहण्याची शक्यता आहे.

    रब्बीच्या नियोजनाकडे लक्ष

    मान्सूनच्या अखेरीस राज्यातील पर्जन्यमानात मोठी प्रादेशिक तफावत निर्माण झाली आहे. मराठवाडा आणि विदर्भातील तूट भरून न निघाल्यास खरीप उत्पादनासोबतच रब्बीच्या पेरणीवरही त्याचे पडसाद उमटू शकतात. त्यामुळे उपलब्ध जलसाठा, जमिनीतील ओलावा, पिकांची स्थिती आणि पुढील पावसाची शक्यता यांचा आढावा घेऊन रब्बी हंगामाचे नियोजन करणे महत्त्वाचे ठरणार आहे.