नवी दिल्ली. जरा विचार करा, तुम्ही एका अगदी नवीन, रिकाम्या घरात पाऊल ठेवता आणि काही बोलता. अचानक तुमचाच आवाज परत येऊन तुमच्या कानांत घुमू लागतो, जणू खोलीही तुमच्याशी बोलत आहे. तुम्ही कधी विचार केला आहे का की फर्निचर नसलेल्या खोल्यांमध्ये असे का होते?
खरं तर, यामागे कोणतेही रहस्य नाही, तर भौतिकशास्त्र आणि ध्वनी विज्ञानाचा एक खूपच मनोरंजक नियम काम करतो. चला समजून घेऊया की रिकाम्या खोलीत अखेर आपल्या आवाजाला काय होते.
प्रकाशासारखा प्रवास करतो आवाज
नासाचे म्हणणे आहे की ध्वनीचे वर्तन बऱ्याच अंशी प्रकाशासारखेच असते. ज्या प्रकारे एक आरसा प्रकाशाला परावर्तित करतो, अगदी तसेच काँक्रीट, काच किंवा टाइल्ससारख्या कठीण भिंती आवाजासाठी 'सॉनिक मिरर'चे काम करतात. भरलेल्या घरात सोफे, गालिचे आणि पडद्यांसारख्या मऊ वस्तू आवाजाच्या ऊर्जेला शोषून घेतात, परंतु रिकाम्या खोलीत अशा कोणत्याही वस्तू नसतात, त्यामुळे आवाज कोणत्याही अडथळ्याविना भिंतींशी आदळून परत येतो.
पिंग-पॉँग बॉलसारखा उसळतो ध्वनी
होल बिल्डिंग डिझाईन गाईड (WBDG) च्या मते, प्रत्येक साहित्याची आवाज शोषून घेण्याची स्वतःची एक वेगळी क्षमता असते. विटा किंवा काँक्रीटसारख्या कठीण वस्तू स्वतःवर पडणाऱ्या 95 ते 99 टक्क्यांपर्यंतच्या आवाजाला परत ढकलून देतात. याच कारणामुळे रिकाम्या जागेत तुमचा आवाज एका पिंग-पॉँग चेंडूसारखा भिंतींच्या दरम्यान तोपर्यंत उसळत राहतो, जोपर्यंत त्याची ऊर्जा आपोआप संपत नाही.
खोलीत घुमणारा आवाज 'इको' नाही
आपल्याला अनेकदा वाटते की आपण जे ऐकत आहोत तो 'इको' आहे, परंतु विज्ञानात एक स्पष्ट प्रतिध्वनी निर्माण होण्यासाठी भिंत किमान 17.2 मीटर लांब असणे गरजेचे आहे. छोट्या रिकाम्या खोल्यांमध्ये ध्वनी तरंग 0.1 सेकंदांपेक्षाही कमी वेळेत आदळून परत येतात. तरंगांच्या इतक्या वेगाने एकमेकांशी आदळण्याच्या या प्रक्रियेला 'रिव्हर्बरेशन' म्हणतात. आवाज प्रकाशापेक्षा संथ चालत असल्यामुळे, आपले कान लांबून आदळून परत येणाऱ्या या आवाजाला सहजतेने जाणवून घेतात.
आवाज मोठा आणि जड का वाटतो?
नॅशनल इन्स्टिट्यूट ऑफ ऑक्युपेशनल सेफ्टी अँड हेल्थ (NIOSH) च्या मते, रिकाम्या जागेत तुमच्या तोंडातून निघालेला मूळ आवाज आणि भिंतींवरून आदळून येत असलेला आवाज एकमेकांत मिसळून जातात. याला 'कन्स्ट्रक्टिव्ह इंटरफेरन्स' म्हटले जाते. समोरासमोरील भिंतींच्या दरम्यान आवाजाच्या सतत आदळण्याने एका विशेष प्रकारचा 'रिंगिंग' किंवा जड आवाज निर्माण होतो. हेच कारण आहे की रिकाम्या खोलीत आवाज खूप जास्त मोठा ऐकू येतो. जसे खोलीत सोफे किंवा खुर्च्या ठेवल्या जातात, आवाजाच्या आदळण्याचा हा मार्ग तुटून जातो आणि गोंगाट संपून जातो.
