जेएनएन. मुंबई. Nana Patekar: आपल्या दमदार आवाजासाठी, प्रभावी संवादफेकीसाठी आणि सहजसुंदर अभिनयासाठी ओळखले जाणारे ज्येष्ठ अभिनेते नाना पाटेकर यांनी हिंदी आणि मराठी चित्रपटसृष्टीत स्वतःची वेगळी ओळख निर्माण केली आहे. गेल्या अनेक दशकांमध्ये त्यांनी साकारलेल्या असंख्य व्यक्तिरेखा आजही प्रेक्षकांच्या स्मरणात आहेत. नकारात्मक भूमिकांपासून नायकाच्या व्यक्तिरेखेपर्यंत आणि गंभीर अभिनयापासून विनोदी भूमिकांपर्यंत नाना पाटेकर यांनी आपल्या अभिनयाची विविधता सातत्याने सिद्ध केली.
नाना पाटेकर यांनी १९७०च्या दशकाच्या उत्तरार्धात चित्रपटसृष्टीत प्रवेश केला. सुरुवातीच्या काळात त्यांनी छोट्या आणि सहाय्यक भूमिका केल्या. मात्र, पुढे त्यांच्या अभिनयाची दखल मोठ्या प्रमाणावर घेतली जाऊ लागली. विशेषतः ‘परिंदा’, ‘क्रांतिवीर’, ‘अग्निसाक्षी’, ‘अब तक छप्पन’, ‘वेलकम’, ‘राजनीती’ आणि ‘नटसम्राट’ यांसारख्या चित्रपटांनी त्यांच्या कारकिर्दीला वेगळी उंची मिळवून दिली.
‘परिंदा’मधील अण्णा ठरला टर्निंग पॉइंट
नाना पाटेकर यांच्या कारकिर्दीतील सर्वाधिक लक्षात राहिलेल्या भूमिकांपैकी एक म्हणजे ‘परिंदा’मधील अण्णा. विधू विनोद चोप्रा दिग्दर्शित या चित्रपटात त्यांनी मुंबईच्या गुन्हेगारी जगतातील एका निर्दयी व्यक्तीची भूमिका साकारली.
या व्यक्तिरेखेत नानांचा आक्रमकपणा, शांततेतून निर्माण होणारा धाक आणि संवादफेकीची वेगळी शैली प्रेक्षकांच्या लक्षात राहिली. या भूमिकेसाठी त्यांना राष्ट्रीय पुरस्कारासह फिल्मफेअर पुरस्कारानेही गौरवण्यात आले. ‘परिंदा’ने नाना पाटेकर यांना गंभीर आणि प्रभावी अभिनेता म्हणून मोठी ओळख मिळवून दिली.
‘क्रांतिवीर’ने मिळवून दिली राष्ट्रीय पातळीवरील ओळख
‘क्रांतिवीर’ हा नाना पाटेकर यांच्या अभिनय कारकिर्दीतील आणखी एक महत्त्वाचा टप्पा ठरला. या चित्रपटात त्यांनी प्रताप नारायण तिलक ही व्यक्तिरेखा साकारली. सामाजिक अन्याय आणि भ्रष्ट व्यवस्थेविरोधात आवाज उठवणाऱ्या व्यक्तीची ही भूमिका होती.
या भूमिकेतील राग, आक्रमकता आणि भावनिक संघर्ष नानांनी अत्यंत प्रभावीपणे साकारला. त्यांच्या अभिनयाला प्रेक्षकांची दाद मिळालीच, शिवाय त्यांना सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्याचा राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कारही मिळाला. या चित्रपटातील त्यांची संवादफेक आजही त्यांच्या लोकप्रिय अभिनयाची उदाहरणे म्हणून चर्चिली जाते.
‘तिरंगा’मधील शिवाजीराव वागळे
‘तिरंगा’ चित्रपटात नाना पाटेकर यांनी पोलीस अधिकारी शिवाजीराव वागळे यांची भूमिका केली. देशभक्ती, धाडसी स्वभाव आणि गुन्हेगारांविरोधातील कठोर भूमिका यामुळे हे पात्र लोकप्रिय झाले.
चित्रपटातील संवादफेकीमुळे नानांची ही व्यक्तिरेखा विशेष गाजली. गंभीर भूमिकांबरोबरच व्यावसायिक सिनेमातील प्रेक्षकांना भावणाऱ्या व्यक्तिरेखा साकारण्याची क्षमता त्यांनी या काळात दाखवून दिली.
‘अग्निसाक्षी’मधील आव्हानात्मक भूमिका
‘अग्निसाक्षी’मध्ये नाना पाटेकर यांनी एका मानसिकदृष्ट्या गुंतागुंतीच्या व्यक्तिरेखेचे आव्हान स्वीकारले. या भूमिकेत त्यांनी व्यक्तिरेखेच्या अस्वस्थ मानसिकतेला आपल्या अभिनयातून प्रभावीपणे मांडले.
या चित्रपटातील अभिनयासाठी त्यांना राष्ट्रीय पुरस्कार मिळाला. त्यामुळे गंभीर आणि नकारात्मक छटा असलेल्या व्यक्तिरेखा साकारण्यातील त्यांची ताकद पुन्हा एकदा अधोरेखित झाली.
‘अब तक छप्पन’मधील साधू आगाशे
नाना पाटेकर यांच्या कारकिर्दीतील आणखी एक उल्लेखनीय भूमिका म्हणजे ‘अब तक छप्पन’मधील साधू आगाशे. या चित्रपटात त्यांनी एन्काउंटर स्पेशालिस्ट पोलीस अधिकाऱ्याची भूमिका साकारली.
साधू आगाशे हा फारसा बोलका नसला तरी त्याच्या व्यक्तिमत्त्वातून निर्माण होणारा प्रभाव नानांनी देहबोली आणि संयत अभिनयातून दाखवून दिला. या भूमिकेमुळे त्यांना पुन्हा एकदा गंभीर आणि वास्तववादी अभिनयासाठी मोठी प्रशंसा मिळाली.
‘वेलकम’मध्ये गंभीर अभिनेत्याची विनोदी बाजू
नाना पाटेकर यांची अभिनयातील विविधता पाहायची असेल तर ‘वेलकम’मधील उदय शेट्टी ही भूमिका महत्त्वाची ठरते. गंभीर आणि आक्रमक भूमिकांसाठी प्रसिद्ध असलेल्या नानांनी या चित्रपटात विनोदी व्यक्तिरेखा साकारून प्रेक्षकांना अक्षरशः हसवले.
अनिल कपूरसोबतची त्यांची जुगलबंदी, संवादफेक आणि प्रसंगानुरूप बदलणारे भाव यामुळे उदय शेट्टी हे पात्र लोकप्रिय झाले. या भूमिकेने नाना पाटेकर केवळ गंभीर अभिनेता नसून कॉमेडीमध्येही तितकेच प्रभावी आहेत, हे सिद्ध केले.
‘राजनीती’मधील राजकीय चेहरा
प्रकाश झा यांच्या ‘राजनीती’ या राजकीय चित्रपटात नाना पाटेकर यांनी ब्रिज गोपाल ही भूमिका साकारली. राजकीय डावपेच, सत्ता आणि संघर्षाच्या पार्श्वभूमीवर घडणाऱ्या कथेत त्यांची भूमिका महत्त्वाची होती.
या चित्रपटात नानांनी नेहमीच्या आक्रमक शैलीपेक्षा अधिक संयत अभिनय केला. अनुभवी राजकीय व्यक्तीरेखेतील बारकावे त्यांनी प्रभावीपणे मांडले.
‘नटसम्राट’मधील अप्पासाहेब बेलवलकर
मराठी चित्रपटसृष्टीत नाना पाटेकर यांच्या नावाशी कायम जोडली जाणारी भूमिका म्हणजे ‘नटसम्राट’मधील अप्पासाहेब बेलवलकर. कुसुमाग्रजांच्या गाजलेल्या नाटकावर आधारित या चित्रपटात त्यांनी रंगभूमीवरील ज्येष्ठ अभिनेत्याची भूमिका साकारली.
आयुष्यभर रंगभूमीवर राज्य केलेल्या कलाकाराच्या आयुष्याच्या उत्तरार्धातील एकाकीपणा, कुटुंबीयांशी निर्माण होणारे मतभेद आणि भावनिक संघर्ष नानांनी अत्यंत ताकदीने पडद्यावर मांडला.
‘नटसम्राट’मधील त्यांच्या अभिनयाला प्रेक्षक आणि समीक्षकांकडून मोठी दाद मिळाली. या भूमिकेमुळे नाना पाटेकर यांच्या अभिनयातील भावनिक बाजू पुन्हा एकदा समोर आली.
‘डॉ. प्रकाश बाबा आमटे’मधून साकारला संवेदनशील चेहरा
नाना पाटेकर यांनी ‘डॉ. प्रकाश बाबा आमटे – द रिअल हिरो’ या चित्रपटात डॉ. प्रकाश आमटे यांची भूमिका केली. वास्तविक व्यक्तिमत्त्वावर आधारित ही व्यक्तिरेखा साकारताना त्यांनी आक्रमक शैलीऐवजी साधेपणा आणि संवेदनशीलतेला प्राधान्य दिले.
समाजासाठी काम करणाऱ्या व्यक्तीचे विचार आणि जीवनप्रवास पडद्यावर मांडताना नानांनी व्यक्तिरेखेचा संयतपणा जपला. या भूमिकेसाठी त्यांना फिल्मफेअर मराठी पुरस्कारानेही गौरवण्यात आले.
अभिनयाची वेगळी शैली आजही कायम
नाना पाटेकर यांच्या अभिनयाची सर्वात मोठी वैशिष्ट्यपूर्ण बाजू म्हणजे कोणत्याही व्यक्तिरेखेला स्वतःची वेगळी ओळख देण्याची त्यांची क्षमता. ‘परिंदा’मधील अण्णा असो, ‘क्रांतिवीर’मधील प्रताप तिलक असो, ‘अब तक छप्पन’मधील साधू आगाशे असो किंवा ‘वेलकम’मधील उदय शेट्टी—प्रत्येक भूमिकेत त्यांचा अभिनय वेगळा जाणवतो.
हेही वाचा: Nana Patekar Biography: विश्वनाथ दिनकर पाटेकर ते नाना पाटेकर; असा घडला अभिनयाचा ‘नटसम्राट’
हेही वाचा:Nana Patekar Death: ‘नाना’ हरपले; पद्मश्री, राष्ट्रीय पुरस्कार आणि फिल्मफेअरने गौरवलेला अभिनय प्रवास
