नवी दिल्ली. दरवर्षी धनत्रयोदशीचा सण दिवाळीच्या ठीक दोन दिवस आधी म्हणजेच त्रयोदशी तिथीला साजरा केला जातो आणि याच दिवसाला भगवान धन्वंतरींचा प्रकट दिन म्हणूनही साजरा केला जातो. भागवत पुराण आणि इतर हिंदू धर्मग्रंथांनुसार, देव आणि असुरांनी अमरत्व प्रदान करणारे अमृत प्राप्त करण्यासाठी क्षीरसागराचे मंथन केले आणि याला समुद्रमंथनाचे नाव दिले गेले.
'समुद्रमंथनात' एक-एक करून 14 रत्ने निघाली आणि या सर्वांचे आपले वेगळे महत्त्व आहे. एवढेच नाही तर धनत्रयोदशी सणाची सुरुवातही समुद्रमंथनातूनच झाली. आजही धनत्रयोदशी नवीन वस्तू खरेदी करण्याची शुभ संधी तर मानली जातेच आणि याला समुद्रमंथनादरम्यान भगवान धन्वंतरी आणि अमृत कलशाशीही जोडले जाते. चला तुम्हाला सांगतो सर्व रत्ने आणि त्यांच्या महत्त्वाविषयी.
हलाहल विष -
समुद्रमंथनातून निघालेली सर्वात पहिली वस्तू हलाहल विष होते. हे विष एवढे शक्तिशाली होते की याने तिन्ही लोक एकाच वेळी नष्ट होऊ शकत होते. याने देव आणि असुर दोघेही भयभीत झाले आणि भगवान शिवाने शेवटी याला आपल्या कंठात धारण केले आणि नीलकंठ म्हटले गेले. भगवान शिवाचे या विषाला धारण करणे त्याग आणि बलिदानाची शिकवण देते.
कामधेनू गाय -
समुद्रमंथनातून निघणारे दुसरे रत्न कामधेनू गाय होती. ही एक दिव्य गाय होती, जी आजही कोणत्याही व्यक्तीची किंवा देवाची सर्व इच्छा पूर्ण करणारी मानली जाते. कामधेनू केवळ धन-धान्य प्रदान करत नाही तर समृद्धीचा आशीर्वादही देते.
उच्चैःश्रवा घोडा समुद्रमंथनातून निघणारे तिसरे रत्न उच्चैःश्रवा घोडा होता। हा सात मुख असलेला दिव्य घोडा होता आणि याची गती अपार होती। याचा रंग पांढरा (श्वेत) होता आणि याला देव आणि असुर दोघांनी मिळवण्याची इच्छा केली, परंतु शेवटी हा घोडा दैत्यांचा राजा बळीला दिला गेला।
ऐरावत हत्ती -
समुद्रमंथनात चौथ्या क्रमांकावर ऐरावत हत्ती निघाला ज्याचा रंग पांढरा होता. याची दिव्यता पाहून सर्व देव आणि असुर आश्चर्यचकित झाले. शेवटी हा हत्ती देवराज इंद्राला प्रदान केला गेला.
कौस्तुभ मणी -
कौस्तुभ मणीला सर्व मण्यांमध्ये श्रेष्ठ मानले जाते. हे समुद्रमंथनातून निघणारे चमकदार आणि अद्वितीय रत्न मानले गेले ज्याचा प्रकाश संपूर्ण ब्रह्मांडात मिनिटांत पसरला. हा मणी भगवान विष्णूंच्या मस्तकावर शोभायमान झाला.
कल्पवृक्ष -
समुद्रमंथनातून निघणारे सहावे रत्न कल्पवृक्ष होते जे इच्छांची पूर्ती करणारे वृक्ष होते आणि हे स्वर्गलोकात स्थापित झाले. कल्पवृक्षापासून ही शिकवण मिळते की व्यक्तीच्या इच्छा अमर्याद आहेत, परंतु त्यांना पूर्ण करण्यासाठी साधनाची आवश्यकता असते.
अप्सरा रंभा -
समुद्रमंथनातून सातव्या क्रमांकावर प्रकट झाली सुंदर अप्सरा रंभा, जी आपल्या अद्वितीय सौंदर्यासाठी ओळखली जात होती. तीही देवराज इंद्राच्या दरबारात शोभायमान झाली.
महालक्ष्मी -
समुद्रमंथनातून आठव्या आणि सर्वात दिव्य रत्नांमध्ये महालक्ष्मीचे प्राकट्य झाले आणि त्या भगवान विष्णूंच्या पत्नीच्या रूपात विराजमान झाल्या. माता लक्ष्मीला वैभव, समृद्धी आणि धनाची देवी मानले जाते आणि त्यांच्या पूजेने धन लाभाचे योग बनतात.
वारुणी मदिरा-
समुद्रमंथनातून नवव्या स्थानावर वारुणी मदिरा निघाली ज्याला देवांनी नाकारले आणि तिला असुरांकडे स्थान मिळाले. याच्या वाटपावरून ही शिकवण मिळाली की कोणतीही वस्तू कोणत्याही व्यक्तीकडे त्याच्या प्रवृत्तीनुसारच पोहोचते.
चंद्रमा -
समुद्रमंथनातून प्रकट होणारे दहावे रत्न चंद्रमा होता ज्याची शीतलता आजही कायम आहे आणि त्याने भगवान शिवाच्या मस्तकावर आपले स्थान प्राप्त केले.
शारंग धनुष्य -
समुद्रमंथनातून निघालेले अकरावे रत्न होते शारंग धनुष्य, जे भगवान विष्णूंना प्राप्त झाले. हे धनुष्य धारण करणारा व्यक्ती अजेय मानला जातो आणि हे भगवान विष्णूंच्या गुणांनुसार होते.
पांचजन्य शंख -
समुद्रमंथनातून बाराव्या रत्नाच्या रूपात पांचजन्य शंख प्रकट झाला. हा शंख भगवान कृष्णाने आपल्या हातांत धारण केला. महाभारत युद्धाची सुरुवात याच शंखाच्या नादासोबत झाली. याला विजयाचे प्रतीक मानले गेले.
भगवान धन्वंतरी -
समुद्रमंथनातून तेराव्या रत्नाच्या रूपात भगवान धन्वंतरी प्रकट झाले आणि त्यांच्या हातात अमृत कलश होता. ज्या दिवशी त्यांचे प्राकट्य झाले त्या दिवशी कार्तिक महिन्याच्या शुक्ल पक्षाची त्रयोदशी तिथी होती ज्याला धनतेरस (धनत्रयोदशी) नावाने ओळखले जाऊ लागले. भगवान धन्वंतरींना आयुर्वेदाचे जनकही मानले जाते.
अमृत कलश -
समुद्रमंथनातून चौदाव्या क्रमांकावर निघणारा अमृत कलश मानला जातो ज्याला भगवान विष्णूंनी देवांना मोहिनी रूप धारण करून पाजले.
धनत्रयोदशीचा समुद्रमंथनाशी संबंध -
समुद्रमंथनाची कथा सांगते की विष आणि अमृत दोन्ही जीवनाच्या अनुभवांचे प्रतीक आहेत. जिथे विष अडचणी आणि त्यागाची आठवण करून देते, तिथेच अमृत आरोग्य, आशा आणि कल्याणाचा संदेश देते. म्हणूनच धनत्रयोदशीला धनाच्या कामनेसोबत आरोग्य, विवेक आणि इतरांच्या कल्याणाचा संकल्प घेणेही या सणाच्या भावनेला सार्थक बनवते. वास्तविक समुद्रमंथनाच्या वेगवेगळ्या रत्नांचे आपले वेगळे महत्त्व आहे आणि यांचा आजच्या माणसांसाठीही वेगळा प्रभाव आहे.
अस्वीकरण: या लेखात सांगितलेले उपाय/लाभ/सल्ला आणि विधान केवळ सामान्य माहितीसाठी आहेत। दैनिक जागरण येथे या लेख वैशिष्ट्यात लिहिलेल्या गोष्टींचे समर्थन करत नाही। या लेखात अंतर्भूत माहिती विविध माध्यमे/ज्योतिषी/पंचांग/प्रवचने/मान्यता/धर्मग्रंथ/दंतकथांमधून गोळा केली गेली आहे। वाचकांना विनंती आहे की लेखाला अंतिम सत्य किंवा दावा मानू नये आणि आपल्या विवेकबुद्धीचा वापर करावा। दैनिक जागरण अंधश्रद्धेच्या विरोधात आहे।
