नवी दिल्ली. अमावस्येच्या काळ्या रात्रीलाही सोनेरी प्रकाशाने न्हाऊ घालणारा सण म्हणजे दिवाळी! होय, हा केवळ प्रकाशाचा सण नाही, तर देशाच्या विविधतेला एका धाग्यात गुंफणारा उत्सव आहे. संपूर्ण भारतात हा सण थाटामाटात साजरा नक्कीच होतो, परंतु प्रत्येक प्रांतात याचे रूप आणि परंपरा आपले वेगळेच रूप घेतात.
कुठे बंगालच्या रस्त्यांवर काली पूजेचा गजर ऐकू येतो, तर कुठे आकाशात चमकणारे 'कंदील' आपली गोष्ट सांगतात, आणि कुठे पवित्र नद्यांमध्ये तरंगणारे श्रद्धेचे दिवे मन मोहून घेतात. चला, आज भारताची सफर करूया आणि जाणून घेऊया की देशाच्या वेगवेगळ्या भागांमध्ये दिवाळीची ही शोभा कोणत्या खास पद्धतींनी साजरी केली जाते.
उत्तर प्रदेश आणि दिल्ली
उत्तर प्रदेशात दिवाळी भगवान श्रीरामांच्या १४ वर्षांच्या वनवासानंतर अयोध्येत परतण्याच्या आनंदात साजरी केली जाते. अयोध्येत दीपोत्सवाचे आयोजन केले जाते, जो जगभरात प्रसिद्ध आहे. या दिवशी येथे लाखो दिवे एकाच वेळी लावले जातात. घरांमध्ये माता लक्ष्मी आणि भगवान गणेशाची पूजा होते, लोक एकमेकांना मिठाई भरवतात आणि भेटवस्तू देतात.
पंजाब -
पंजाब आणि शीख समुदायासाठी दीपावलीचा दिवस बंदी छोड दिवस म्हणून साजरा केला जातो. या दिवशी शिखांचे सहावे गुरू, गुरू हरगोविंद सिंग जी ग्वाल्हेरच्या किल्ल्यातून ५२ हिंदू राजांसोबत कैदेतून मुक्त होऊन अमृतसरला परतले होते. या निमित्ताने सुवर्ण मंदिराला भव्य पद्धतीने सजवले जाते आणि दीपदान केले जाते.
पश्चिम बंगाल-
भारतात बहुतांश ठिकाणी दिवाळीच्या दिवशी माता लक्ष्मीची पूजा होते, परंतु पश्चिम बंगाल आणि आसाममध्ये या दिवशी काली पूजा केली जाते. या रात्रीला माता कालीची आराधना करतात. मंडपांमध्ये माता कालीची मूर्ती स्थापित केली जाते आणि अनेक लोक या दिवशी तांत्रिक अनुष्ठानेही केली जातात.
तमिळनाडू आणि दक्षिण भारत -
दक्षिण भारतात दिवाळी नरक चतुर्दशी म्हणून साजरी केली जाते. मानले जाते की या दिवशी भगवान कृष्णाने नरकासुराचा वध केला होता. या दिवशी लोक सूर्य उगवण्यापूर्वी उठून आंघोळ करतात आणि नवीन कपडे घालतात. या दिवशी घराबाहेर सुंदर रांगोळी काढली जाते, जिला कोलम म्हणतात. यानंतर घरात पूजा होते आणि चवदार पदार्थ बनवले जातात.
गोवा आणि महाराष्ट्र -
महाराष्ट्रात या दिवशी वसुबारस साजरा केला जातो, ज्यामध्ये विवाहित स्त्रिया गाईच्या वासराची पूजा करतात. या दिवशी घराच्या दरवाजावर तोरण लावले जाते, रांगोळी काढली जाते आणि अनेक चवदार पारंपारिक पदार्थ बनवले जातात.
गुजरात -
गुजरातमध्ये दिवाळीचा सण नवीन वर्षाच्या सुरुवातीचे प्रतीक मानला जातो. या दिवशी व्यापारी आपल्या वही-खात्यांची पूजा करतात, ज्याला चोपडा पूजा म्हटले जाते. घरांमध्ये माता लक्ष्मीचे स्वागत करण्यासाठी रांगोळी काढली जाते, मातेच्या पावलांचे ठसे बनवले जातात आणि अनेक पारंपारिक पदार्थ बनवले जातात.
ओडिशा -
ओडिशामध्ये दिवाळीचा सण बड बडुआ डाका म्हणून साजरा केला जातो. या दिवशी आपल्या पूर्वजांची आठवण काढली जाते आणि त्यांचे आशीर्वाद घेतले जातात.
बिहार -
बिहारमध्ये दिवाळीचा सण मोठ्या थाटामाटात साजरा केला जातो. या दिवशी घरांना सजवले जाते, चवदार पदार्थ बनवले जातात आणि दिवाळीच्या दिवशी येथे घरौंदा बनवण्याचीही परंपरा आहे. या दिवशी एक छोटेसे घर बनवले जाते, जे कुटुंबात सुख-समृद्धीसाठी बनवले जाते.
नॉर्थ ईस्ट -
नॉर्थ ईस्टच्या राज्यांमध्येही दिवाळीची धूम पाहायला मिळते. दिवाळीच्या सणासोबत या राज्यांच्या आपल्या पारंपारिक चालीरीती जोडलेल्या असतात, जसे- आसाममध्ये काली पूजा, सिक्कीममध्ये तिहार साजरा केला जातो.
