एजन्सी, श्रीहरिकोटा: भारताने पुन्हा एकदा जगाला आपल्या वैज्ञानिक क्षमतेची जाणीव करून दिली आहे. आता भारत परदेशी नेव्हिगेशन प्रणालीच्या भरवशावर राहणार नाही.
भारतीय अंतराळ संशोधन संस्थेने (ISRO) देशाच्या स्वदेशी नेव्हिगेशन प्रणाली 'नाविक'ला (नेव्हिगेशन विथ इंडियन कॉन्स्टेलेशन) नवीन शक्ती देण्यासाठी पुढील पिढीतील नेव्हिगेशन उपग्रह NVS-03 ला जिओसिंक्रोनस ट्रान्सफर ऑर्बिटमध्ये (GTO) स्थापित केले आहे. यासोबतच स्वदेशी 'नाविक' अत्यंत शक्तिशाली आणि अचूक झाला आहे.
भारतातील लोक आता स्वतःच्या नेव्हिगेशन सिस्टमचा वापर करू शकतील
हे यश भारताची ताकद दर्शवते जो अत्याधुनिक तंत्रज्ञानासाठी केवळ दुसऱ्या देशांकडे पाहण्याऐवजी आपल्या क्षमतेच्या बळावर पुढे जात आहे. भारतातील लोक आता स्वतःच्या नेव्हिगेशन सिस्टमचा वापर करू शकतील.
आता भारताच्या स्वदेशी नेव्हिगेशन तंत्रज्ञानाची व्याप्ती केवळ लष्करी आणि विशेष तांत्रिक गरजांपर्यंत मर्यादित राहणार नाही, तर सामान्य लोकांच्या दैनंदिन जीवनातही त्याचे महत्त्व वाढेल.
हे यश केवळ एका उपग्रहाला अंतराळात पोहोचवण्याची कामगिरी नाही, तर भारताचे स्वतःचे नेव्हिगेशन नेटवर्क मजबूत करण्याच्या आणि तांत्रिक स्वावलंबनाच्या दिशेने पडलेले निर्णायक पाऊल आहे.
परदेशी जीपीएसवरील (GPS) अवलंबित्व कमी करण्याच्या या उपक्रमामुळे भारताच्या धोरणात्मक स्वायत्ततेलाही नवी ताकद मिळेल. 50 मीटर उंच आणि तीन टप्प्यांच्या GSLV-F18 रॉकेटने श्रीहरिकोटा येथील सतीश धवन अंतराळ केंद्राच्या दुसऱ्या लाँच पॅडवरून शुक्रवारी रात्री ११ वाजून 51 मिनिटांनी NVS-03 सह यशाची उड्डाण घेतली आणि 2232 किलोग्रॅम वजनाच्या NVS-03 ला निर्धारित भू-समकालिक हस्तांतरण कक्षा किंवा जिओसिंक्रोनस ट्रान्सफर ऑर्बिटमध्ये (GTO) स्थापित करून मोहीम पूर्ण केली.
स्मार्टफोनवरही दिसेल स्वदेशी तंत्रज्ञानाची ताकद
NVS-03 चे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे याची नवीन सिग्नल क्षमता आहे. हा उपग्रह L1, L5 आणि S बँडवर सिग्नल प्रसारित करेल. आतापर्यंत नाविक मुख्यत्वे L5 आणि S बँडवर काम करत होता, परंतु NVS-03 सोबत L1 बँड देखील यात समाविष्ट झाला आहे.
L1 फ्रिक्वेन्सीचा वापर जगभरात स्मार्टफोन, स्मार्टवॉच आणि इतर आधुनिक वेअरेबल उपकरणांमध्ये केला जातो. यामुळे सामान्य लोकही स्वदेशी नेव्हिगेशनचा सहज वापर करू शकतील.
NVS-03 स्वदेशी रुबिडियम ॲटोमिक क्लॉकने (अणू घड्याळ) सज्ज आहे. हे इस्रोच्या अंतराळ अनुप्रयोग केंद्राने विकसित केले आहे. सॅटेलाइट नेव्हिगेशनमध्ये वेळेची अत्यंत अचूक गणना महत्त्वाची असते, कारण उपग्रहांकडून प्राप्त होणाऱ्या सिग्नलच्या वेळेतील फरकाच्या आधारेच कोणत्याही स्थानाची स्थिती शोधली जाते.
भारताच्या सीमांपासून 1500 किलोमीटरपर्यंत मिळेल सेवा
नाविकला अमेरिकेच्या जीपीएस प्रमाणे लोकेशन, नेव्हिगेशन आणि टायमिंग (PNT) सेवा उपलब्ध करून देण्यासाठी विकसित केले गेले आहे.
याचे कवरेज भारत आणि त्याच्या सीमांपासून सुमारे 1500 किलोमीटरपर्यंतच्या क्षेत्रात आहे. रस्ते वाहतूक, सागरी नौकावहन, विमान वाहतूक, आपत्ती व्यवस्थापन आणि धोरणात्मक उपक्रमांमध्ये याची महत्त्वाची भूमिका असू शकते.
NVS-02 च्या तांत्रिक त्रुटीनंतर घेतला धडा
या मोहिमेत मागील अनुभवांवरून मिळालेल्या धड्यांच्या आधारे तांत्रिक बदलही करण्यात आले आहेत. जानेवारी 2025 मध्ये NVS-02 मोहिमेदरम्यान कनेक्ट्रमधील बिघाडामुळे उपग्रहाची प्रणोदन (प्रपल्शन) प्रणाली अपेक्षित पद्धतीने काम करू शकली नव्हती.
याचा परिणाम म्हणून उपग्रहाला निर्धारित अंतिम कक्षेपर्यंत पोहोचवण्यात अडचणी आल्या होत्या. या समस्येपासून वाचण्यासाठी NVS-03 मध्ये विशेष इंजिनिअरिंग व्यवस्था करण्यात आली आहे.
'नॉटी बॉय'च्या आव्हानादरम्यान GSLV ची महत्त्वाची उड्डाण
NVS-03 चे प्रक्षेपण GSLV-F18 रॉकेटसाठीही अत्यंत महत्त्वाचे राहिले. ही GSLV ची 20 वी उड्डाण आहे. GSLV MK-2 ला सुरुवातीच्या काळात आपल्या क्रायोजेनिक तिसऱ्या टप्प्याच्या तांत्रिक गुंतागुंतीमुळे अनेक आव्हानांना सामोरे जावे लागले होते.
त्याच कारणामुळे याला अनधिकृतपणे 'नॉटी बॉय' असे नाव देण्यात आले होते. तथापि, भारतीय वैज्ञानिकांनी सततच्या चाचण्या, तांत्रिक सुधारणा आणि अनुभवाच्या आधारे या प्रक्षेपण वाहनाची क्षमता सुधारली आहे.
GSLV-F18 चे यश या गोष्टीचा संकेत आहे की भारताने गुंतागुंतीच्या क्रायोजेनिक तंत्रज्ञानातील आपले प्राविण्य सतत मजबूत केले आहे. हे यश भविष्यातील अंतराळ मोहिमांसाठीही महत्त्वाचे आहे.
