जेएनएन, पंढरपूर: पंढरपूर येथील श्री विठ्ठल-रुक्मिणी मंदिरात भाविकांच्या श्रद्धेचे केंद्र असलेल्या श्री विठ्ठल आणि रुक्मिणी मातेच्या मूर्तींचे जतन व संवर्धन करण्यासाठी 23 ते 25 सप्टेंबरदरम्यान वज्रलेप प्रक्रिया करण्यात येणार आहे. या कालावधीत मंदिर दर्शनासाठी बंद राहणार असून, भाविकांना मुखदर्शन तसेच पदस्पर्श दर्शनही घेता येणार नाही. भारतीय पुरातत्त्व विभाग, राज्य पुरातत्त्व विभाग तसेच मूर्तिसंवर्धन क्षेत्रातील तज्ज्ञांच्या मार्गदर्शनाखाली ही प्रक्रिया केली जाणार असल्याची माहिती श्री विठ्ठल-रुक्मिणी मंदिर समितीचे सहअध्यक्ष ह.भ.प. गहिनीनाथ महाराज औसेकर यांनी दिली.
विठुरायाच्या मूर्तीवर ‘वज्रलेप’ करण्यात येणार असल्याचे समोर आल्यानंतर ही प्रक्रिया नेमकी काय असते, त्यासाठी कोणते पदार्थ वापरले जातात आणि मूर्तीवर हा लेप का लावला जातो, याबाबत भाविकांमध्ये उत्सुकता आहे.
‘वज्रलेप’ म्हणजे नेमकं काय?
‘वज्रलेप’ हा शब्द ‘वज्र’ आणि ‘लेप’ या दोन शब्दांपासून तयार झाला आहे. ‘वज्र’ म्हणजे अत्यंत कठीण, मजबूत, तर ‘लेप’ म्हणजे मूर्तीच्या पृष्ठभागावर लावला जाणारा संरक्षक थर असतो. त्यामुळे वज्रलेप म्हणजे दगडी मूर्तीचे संरक्षण करण्यासाठी तिच्या पृष्ठभागावर केला जाणारा विशेष संरक्षक लेप.
मूर्तीच्या पृष्ठभागावर काळाच्या ओघात होणारी झीज, सूक्ष्म तडे, वातावरणाचा परिणाम आणि अन्य कारणांमुळे होणारे नुकसान कमी करणे हा या प्रक्रियेचा प्रमुख उद्देश असतो. मूर्तीचे मूळ स्वरूप आणि तिची संरचनात्मक स्थिरता दीर्घकाळ टिकवण्यासाठी संवर्धन प्रक्रिया केली जाते.
वज्रलेपात कोणते पदार्थ असतात?
परंपरागत पद्धतीमध्ये दगडी मूर्तींच्या संरक्षणासाठी मेण, नैसर्गिक राळ, गोंद आणि इतर नैसर्गिक घटकांपासून तयार केलेले लेप वापरले जात असल्याचे सांगितले जाते.
मात्र, प्राचीन मूर्तींच्या संवर्धनात आज वैज्ञानिक पद्धतींचा वापर केला जातो. मूर्तीचा दगड, त्याची अवस्था, आधी करण्यात आलेले उपचार आणि पृष्ठभागाची स्थिती यांचा अभ्यास करून संवर्धन तज्ज्ञ योग्य सामग्री निश्चित करतात. काही संवर्धन प्रक्रियांमध्ये दगडाशी सुसंगत राळ, सूक्ष्म दगडी पूड किंवा भराव आणि संरक्षणात्मक रसायनांचा वापर केला जाऊ शकतो. त्यामुळे प्रत्येक मूर्तीला एकच रासायनिक मिश्रण किंवा एकच ‘वज्रलेप’ असतो, असे सरसकट म्हणता येत नाही.
विठ्ठल-रुक्मिणीच्या मूर्तींना वज्रलेपाची गरज का?
श्री विठ्ठलाची मूर्ती वालुकाश्म (सँडस्टोन) स्वरूपाच्या दगडाची असल्याने तिच्या संवर्धनासाठी विशेष काळजी घेतली जाते. मंदिरातील धार्मिक विधी, अभिषेक, वातावरणातील तापमान व आर्द्रतेतील बदल तसेच भाविकांच्या मोठ्या संख्येमुळे होणारा संपर्क यामुळे दीर्घकाळात दगडाच्या पृष्ठभागावर झीज होऊ शकते.
दररोज होणाऱ्या विविध पूजाविधी आणि अभिषेकांमुळे मूर्तीच्या पृष्ठभागावर सातत्याने परिणाम होऊ शकतो. त्यामुळे मूर्तीची झीज नियंत्रित करणे, तिचे पृष्ठभागीय नुकसान कमी करणे आणि तिचे मूळ स्वरूप जपणे यासाठी नियमित संवर्धन आवश्यक ठरते.
वज्रलेप प्रक्रिया कशी केली जाते?
वज्रलेप ही केवळ मूर्तीवर एखादा थर चढवण्याची प्रक्रिया नसून, ती तज्ज्ञांच्या देखरेखीखाली केली जाणारी संवर्धन प्रक्रिया आहे. त्यासाठी प्रथम मूर्तीची सध्याची अवस्था तपासली जाते. पृष्ठभागावरील धूळ, साचलेले पदार्थ किंवा आवश्यकतेनुसार इतर थर नियंत्रित पद्धतीने स्वच्छ केले जातात.
त्यानंतर मूर्तीच्या दगडाची स्थिती, तडे, झीज आणि आधीच्या संवर्धनाचा परिणाम यांचा अभ्यास केला जातो. त्यानुसार आवश्यक ठिकाणी दुरुस्ती अथवा भरावाची प्रक्रिया केली जाते आणि त्यानंतर संरक्षणात्मक लेप देण्यात येतो.ही प्रक्रिया करताना मूर्तीला कोणतीही हानी होऊ नये, तिच्या मूळ स्वरूपात अनावश्यक बदल होऊ नये आणि वापरण्यात येणारी सामग्री दगडाशी सुसंगत असावी, याला विशेष महत्त्व असते.
यापूर्वीही झाला आहे वज्रलेप
श्री विठ्ठल आणि रुक्मिणी मातेच्या मूर्तींच्या जतन-संवर्धनासाठी यापूर्वीही वज्रलेप प्रक्रिया करण्यात आली आहे. उपलब्ध माहितीनुसार 1988, 2005, 2012 आणि 2020 मध्ये ही प्रक्रिया करण्यात आली होती. मागील संवर्धन प्रक्रियेला सुमारे पाच वर्षांचा कालावधी झाल्याने नियमित देखभालीच्या दृष्टीने पुन्हा वज्रलेप करण्याचा निर्णय घेण्यात आला आहे.
