डिजिटल डेस्क, नागपूर: राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाच्या (RSS) 100 वर्षे पूर्ण झाल्याच्या निमित्ताने नागपुरात आयोजित विजयादशमी उत्सवादरम्यान सरसंघचालक डॉ. मोहन भागवत यांनी समाजात आत्मभान आणि एकतेच्या गरजेवर विशेष भर दिला.
त्यांनी संत शिरोमणी रविदास, स्वामी श्रद्धानंद आणि स्वामी लक्ष्मणानंद सरस्वती यांसारख्या पूज्य संत व महापुरुषांच्या योगदानाचे स्मरण करताना सांगितले की, प्रतिकूल परिस्थितीतही संतांनी स्वधर्म, भक्ती आणि सामाजिक समरसतेची ज्योत पेटवून समाजाला संघटित ठेवले.
मोहन भागवत यांनी स्पष्ट केले की, भारताच्या विविधतेतील एकतेचा पाया सनातन दर्शन आणि 'स्व'चे भान हाच आहे; जोपर्यंत समाज आपली सामायिक राष्ट्रीय ओळख आणि आपुलकीची भावना सर्वोपरि ठेवेल, तोपर्यंत देश सशक्त, संघटित आणि आत्मनिर्भर राहील.
यासोबतच, हा काळ धर्म आणि समाजाच्या रक्षणासाठी बलिदान देणाऱ्या इतर महापुरुषांच्या स्मरणाचाही आहे. आर्य समाजाचे प्रखर संन्यासी, शिक्षणतज्ज्ञ आणि स्वातंत्र्यसैनिक स्वामी श्रद्धानंद यांच्या बलिदानाला 100 वर्षे पूर्ण झाली आहेत. तर, ओडिशामध्ये वनवासी बांधवांची सेवा आणि धर्मरक्षणासाठी जीवन समर्पित करणाऱ्या स्वामी लक्ष्मणानंद सरस्वती जी यांची जन्मशताब्दी सुरू आहे.
समाजाला संघटित करण्यासाठी आणि 'स्वदेशी मेळ्यां'च्या माध्यमातून स्वाभिमान जागवणारे राजनारायण बोस यांचेही हे 200 वे वर्ष आहे. या सर्व विभूतींचे स्मरण करणे आवश्यक आहे कारण संघ गेल्या 100 वर्षांपासून समाजात याच आत्मभानाची आणि 'स्व'च्या भावनेची जागृती करण्याचे कार्य करत आहे.
आंदोलने ही उपाय शोधण्याच्या उद्देशाने असावीत
सरसंघचालक मोहन भागवत यांनी म्हटले आहे की, भारत विकासाच्या मार्गावर आहे; हा विकास अजून पूर्ण झालेला नसल्यामुळे समस्या कायम राहणे स्वाभाविक आहे. अशा समस्यांमुळे साहजिकच आंदोलने होतात आणि लोकशाहीत अशी आंदोलने अपरिहार्य असतात. मात्र, आंदोलने ही उपाय शोधण्याच्या दिशेने असावीत. कोणत्याही आंदोलनाचा उद्देश हा नेहमीच तोडगा शोधण्याचा असावा. आपल्या कोणत्याही कृतीतून समाजात कलह, द्वेष किंवा फूट निर्माण होऊ नये.
संविधानाची प्रास्ताविक/उद्देशिका आत्मभान आणि भावनिक एकतेचे प्रतीक
सरसंघचालकांनी आपल्या भाषणात ज्या 'पंच परिवर्तना'चा उल्लेख केला, त्यात सर्वात प्रमुख पाया 'स्वभान' आणि 'स्वदेशी'चे आचरण हाच आहे. आपल्या संविधानाच्या प्रास्ताविकेत लिहिलेले 'आम्ही भारताचे लोक' हे खरोखरच त्याच आत्मभानाचे आणि भावनिक एकतेचे प्रतीक आहे.
हाच तो अंतर्गत धागा आहे, ज्याने प्राचीन काळापासून सर्व विविधतेनंतरही भारताला एक देश, एक समाज आणि एक राष्ट्र म्हणून जोडून ठेवले आहे. आपल्या पूर्वजांनी संपूर्ण सृष्टीच्या एकतेचा अनुभव घेतला होता आणि त्याच आधारावर समाजात परस्पर आपुलकीचा व्यवहार प्रस्थापित केला होता.
जेव्हा समाज हा एकता आणि आपुलकीचा विचार विसरला, तेव्हा आपण आपसात विभागले गेलो आणि कमजोर होत गेलो. याच फुटीमुळे देशाला शतकांचे पारतंत्र्य सहन करावे लागले.
अगणित बलिदाने आणि संघर्षांनंतर मिळालेले स्वातंत्र्य टिकवून ठेवण्यासाठी आपण आपला तो भावनिक संबंध पुन्हा समजून घेणे आणि जीवनात उतरवणे गरजेचे आहे, ज्याचे निर्देश आपल्या संविधानाच्या मार्गदर्शक तत्त्वांमध्येही अंतर्भूत आहेत.
आजच्या परिस्थितीत देशाला संघटित आणि सक्षम बनवण्यासाठी स्वातंत्र्यलढ्याच्या काळापेक्षाही अधिक तपश्चर्या, समर्पण आणि जागरूकतेची गरज आहे.
भारत ही अथांग विविधतेची भूमी
भारत ही नैसर्गिक रचना, पंथ, प्रांत, जात, भाषा, खानपान आणि चालिरीतींनी नटलेली अथांग विविधतेची भूमी आहे. या विविधतेला सोबत घेऊन पुढे जाण्यासाठी अशा व्यापक पायाची गरज आहे, जो सर्वांचा स्वीकार करेल, सन्मान देईल आणि सर्वांची सुरक्षितता व मान-मर्यादा सुनिश्चित करेल.
जगातील इतर विचारसरणींमध्ये असा सर्वसमावेशक दृष्टिकोन दुर्मिळ आहे, परंतु भारताच्या सनातन परंपरेत हे सत्य अनादी काळापासून रुजलेले आहे. ही कोणतीही केवळ कल्पना किंवा पुस्तकात लिहिलेली गोष्ट नाही, तर आपल्या संत आणि महापुरुषांनी प्रत्यक्ष अनुभवलेले सत्य आहे.
आपली परंपरा शिकवते की सृष्टीतील विविधता ही नैसर्गिक आणि परिवर्तनशील आहे, तर संपूर्ण अस्तित्वात सामावलेली एकता ही अटळ आणि शाश्वत आहे. मानवी जीवनाचे अंतिम ध्येय हीच एकता ओळखून संयम, त्याग आणि 'वसुधैव कुटुंबकम्'च्या भावनेने जगणे हे आहे, ज्यातून स्थायी सुख मिळते.
हेच ज्ञान आपल्याला वेद, उपनिषदे, मंदिरे, मठ आणि गुरुद्वारांच्या शिकवणीतून मिळते. आपला सनातन दृष्टिकोन हेदेखील शिकवतो की बदलत्या वेळेनुसार जीवनशैलीत आवश्यक ते बदल स्वीकारले जावेत, परंतु शाश्वत जीवनमूल्ये नेहमी अडिग्र ठेवली जावीत.
राष्ट्रीय भावनेची सर्वोपरिता
आपली भाषा, जात किंवा पंथाबद्दल स्वाभाविक आपुलकी असणे चुकीचे नाही, परंतु जोपर्यंत या सर्व ओळखींच्या वर देश आणि सामायिक राष्ट्रीयतेची भावना सर्वोपरि राहिली, तोपर्यंत भारत संपूर्ण जगासाठी एक आदर्श राष्ट्र बनून राहिला.
इतिहास साक्षी आहे की जेव्हा जेव्हा आपण ही व्यापक राष्ट्रीय भावना विसरलो, आपल्यातील आपुलकी संपली, आपण विभाजित आणि कमजोर झालो तसेच भीती आणि असुरक्षिततेने घेरले गेलो. म्हणूनच आज काळाची गरज आहे की आपण संकुचित चौकटींच्या वर उठून ही सामायिक एकता पुन्हा आपल्या आचरणात आणावी.
जेव्हा माणूस दुर्बल होतो, तेव्हा तो संकुचित होऊन स्वतःला सीमांमध्ये बांधून घेतो. कृण्वन्तो विश्वमार्यम् म्हणजेच संपूर्ण जगाला श्रेष्ठ बनवण्याचा उद्घोष करणारे आपण स्वतःच बंधनांमध्ये अडकलो आणि अहंकरी बनून आपल्या पचनाचे कारण बनलो.
आपल्या आचरणाचा त्याग केल्याने आपली दुर्गती झाली. आता वेळ आली आहे की आपण आपली ओळख आणि गौरव पुन्हा ओळखावा. गेल्या 100 वर्षांपासून राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघ समाजात याच आत्मभानाची जागृती करण्यासाठी आणि राष्ट्राला संघटित करण्याच्या कार्यात जुटलेला आहे.
शताब्दी वर्षात जनसंपर्कासह जागतिक संवाद
शताब्दी वर्षादरम्यान व्यापक जनसंपर्क मोहीम राबवण्यात आली. संघाचे स्वयंसेवक देशातील 4.61 लाखांहून अधिक गावे, 41 हजार वस्त्या आणि सुमारे 10.19 कोटी कुटुंबांपर्यंत पोहोचले. याशिवाय 1117 जिल्ह्यांमध्ये प्रबुद्ध नागरिक चर्चासत्रे, 5036 खंड/तालुक्यांमध्ये सामाजिक सद्भावना बैठका, 34 लाखांपेक्षा जास्त मंडळांमध्ये हिंदू संमेलने आणि युवा संमेलने आयोजित करण्यात आली.
जगभरात भारत, हिंदू दर्शन आणि संघाबद्दल उत्सुकता वाढत आहे. भौतिकवाद आणि बेलगाम उपभोगाशी झुंजणारे जग आज पर्यावरण संकट, कौटुंबिक विघटन आणि भू-राजकीय तणावांवरील उपायांसाठी भारतीय जीवनदृष्टीकडे पाहत आहे.
आचरण आणि विवेकाची अनिवार्यता
पंच परिवर्तन ही केवळ एका वर्षाची मोहीम नाही, तर जीवनशैलीत सातत्याने उतरवण्याची सवय आहे. आज तंत्रज्ञान आणि सोशल मीडियाच्या विस्तारामुळे सर्व प्रकारची माहिती सहज उपलब्ध आहे, परंतु योग्य आणि अयोग्य यातील फरक समजण्यासाठी विवेक आवश्यक आहे.
विवेकाच्या अभावी नवीन पिढी व्यसन आणि भरकटण्यासारख्या घातक समस्यांकडे वळू शकते. म्हणूनच समाज, शासन आणि विशेषतः पालकांनी नवीन पिढीत योग्य-अयोग्य पारखण्याचे संस्कार रुजवले पाहिजेत, जेणेकरून ते देशाच्या नेतृत्वासाठी तयार होऊ शकतील.
नैतिक शिस्तीसह व्हावा तंत्रज्ञान आणि AI चा वापर
केवळ अंधाधुंद भौतिक प्रगती माणूस आणि निसर्ग दोघांसाठीही विनाशकारी ठरत आहे. हिमालयीन क्षेत्र आणि नेपाळमधील अलीकडील नैसर्गिक आपत्ती या असंतुलित विकासाचाच परिणाम आहेत. अर्थव्यवस्थेसोबतच पर्यावरण आणि नैतिकतेचा समतोल आवश्यक आहे.
जर तंत्रज्ञान आणि AI (कृत्रिम बुद्धिमत्ता) चा वापर नैतिक शिस्तीशिवाय झाला, तर ते महाविनाशाचे कारण बनू शकते. भारताचा प्राचीन सनातन विचार संपूर्ण जगाला कुटुंब मानतो आणि विकासाचे एक शाश्वत, संतुलित व एकात्म मॉडेल सादर करतो.
हिंदू दृष्टिकोन हा कोणत्याही विशिष्ट पूजा पद्धती, भाषा किंवा राहणीमान/खानपानाचे बंधन नाही, तर ती आध्यात्मिकता, विश्वबंधुत्व आणि मानवतेची सामायिक जीवनदृष्टी आहे. भारताप्रती आपली निष्ठा ही कोणत्याही अटी आणि स्वार्थाशिवाय असली पाहिजे. 'तेरा वैभव अमर रहे मां, हम दिन चार रहें न रहें'.
एक सशक्त राष्ट्र उभारणीसाठी आत्मिक भावनेसोबतच सामर्थ्य आणि बळ असणेही अनिवार्य आहे, कारण शक्तीहीन समाज न स्वतःचे रक्षण करू शकतो, न सन्मान मिळवू शकतो. संघ याच एकात्म आणि बलशाली समाजाच्या निर्मितीसाठी समर्पित आहे.
गेल्या 100 वर्षांपासून संघाकडून 'स्व' आणि 'स्वदेशी'ची जाणीव जागृतीचे काम
सरसंघचालक मोहन भागवत यांनी सांगितले की, गेल्या 100 वर्षांपासून संघाचे कार्य भारतामध्ये 'स्व'ची जाणीव जागृत करणे आणि संघटित शक्तीद्वारे सक्षम समाज घडवणे हे राहिले आहे. 'पंच परिवर्तन'चा मूळ आधारही याच 'स्व'ची जाणीव, 'स्वदेशी'चा अवलंब आणि सांस्कृतिक अस्मिता यामध्ये दडलेला आहे.
‘राष्ट्रीय निष्ठा आणि कर्तव्यभावना ही राष्ट्राची खरी शक्ती’
उपस्थितांना संबोधित करताना सरसंघचालक मोहन भागवत यांनी सांगितले की, जरी एखाद्या व्यक्तीला आपली भाषा, जात किंवा पंथ यांच्याबद्दल स्वाभाविक ओढ वाटत असली, तरी राष्ट्राप्रती निष्ठा आणि कर्तव्यभावना यांना सर्वांत वरचे स्थान दिले पाहिजे. समाजात जेव्हा जेव्हा प्रबळ राष्ट्रभावना आणि शिस्त दिसून आली आहे, तेव्हा भारत जगासाठी एक आदर्श म्हणून समोर आला आहे.
राष्ट्राला प्रगतीच्या दिशेने आणि सर्वोच्च वैभवाच्या शिखरापर्यंत नेण्यासाठी, प्रत्येक नागरिकाने आपल्या कर्तव्यांबाबत जागरूक राहणे आणि राष्ट्राप्रती असलेल्या निष्ठेत दृढ राहणे अत्यंत आवश्यक आहे.
