जेएनएन, नागपूर: महाराष्ट्रातील साडेतीन शक्तिपीठांपैकी एक असलेल्या नांदेड जिल्ह्यातील श्रीक्षेत्र माहूर येथील रेणुकामाता मंदिर केवळ धार्मिक श्रद्धेचे केंद्र नाही, तर येथील परंपरा, संस्कृती आणि प्रसादासाठीही प्रसिद्ध आहे. रेणुकामातेला अर्पण केला जाणारा पारंपरिक 'माहूरचा तांबूल' आता अधिकृतपणे राष्ट्रीय स्तरावर ओळखला जाणार आहे. केंद्र सरकारने या पारंपरिक तांबुलाला भौगोलिक मानांकन (Geographical Indication - GI) टॅग प्रदान केला आहे.

GI टॅगमुळे एखाद्या विशिष्ट प्रदेशातील पारंपरिक उत्पादनाची ओळख, गुणवत्ता आणि वैशिष्ट्यांना कायदेशीर संरक्षण मिळते. त्यामुळे माहूरचा तांबूल आता देशभरात स्वतंत्र ओळख निर्माण करणार असून, त्याची नक्कल किंवा चुकीच्या नावाने विक्री करण्यावरही नियंत्रण राहणार आहे.

देवी रेणुकामातेच्या पूजेत तांबुलाचे विशेष महत्त्व
श्रीक्षेत्र माहूर गडावर दररोज हजारो भाविक देवी रेणुकामातेच्या दर्शनासाठी येतात. देवीला नैवेद्य म्हणून अर्पण केल्या जाणाऱ्या तांबुलाला विशेष धार्मिक महत्त्व आहे. अनेक भाविक दर्शनानंतर हा तांबूल प्रसाद म्हणून घरी घेऊन जातात. स्थानिक परंपरेनुसार हा तांबूल देवीचा आशीर्वाद मानला जातो. नवरात्रोत्सव, पौर्णिमा, यात्रा आणि इतर धार्मिक उत्सवांच्या काळात या तांबुलाची मोठ्या प्रमाणावर मागणी असते.

14 औषधी घटकांनी बनतो माहूरचा तांबूल
माहूरचा तांबूल हा केवळ धार्मिक प्रसाद नसून आयुर्वेदिक गुणधर्मांनी समृद्ध असल्याचे मानले जाते. पारंपरिक पद्धतीने तयार होणाऱ्या या तांबुलात सुमारे 14 प्रकारचे औषधी गुणधर्म असलेले पदार्थ वापरले जातात. यामध्ये विविध सुगंधी आणि औषधी वनस्पतींपासून तयार केलेले घटक, मसाले आणि नैसर्गिक पदार्थांचा समावेश असतो. स्थानिक परंपरेनुसार हा तांबूल पचनक्रिया सुधारण्यास, तोंडाची स्वच्छता राखण्यास आणि शरीराला ताजेतवाने ठेवण्यास मदत करतो. मात्र, या औषधी गुणधर्मांबाबत वैज्ञानिक अभ्यास मर्यादित असल्याने त्याकडे पारंपरिक श्रद्धा आणि आयुर्वेदिक मान्यतेच्या दृष्टीने पाहिले जाते.

GI टॅगचा स्थानिकांना होणार फायदा
GI टॅग मिळाल्यामुळे माहूर परिसरातील तांबूल तयार करणारे कारागीर, व्यापारी आणि स्थानिक व्यावसायिकांना मोठा फायदा होण्याची अपेक्षा आहे. या मानांकनामुळे उत्पादनाला अधिक बाजारपेठ उपलब्ध होईल, त्याची विश्वासार्हता वाढेल आणि स्थानिक रोजगारालाही चालना मिळेल.

GI टॅग म्हणजे काय?
GI (Geographical Indication) टॅग म्हणजे एखाद्या विशिष्ट भौगोलिक प्रदेशाशी संबंधित असलेल्या उत्पादनाची अधिकृत ओळख. त्या उत्पादनाची गुणवत्ता, वैशिष्ट्य किंवा प्रतिष्ठा त्या प्रदेशाशी निगडित असल्याचे हे प्रमाणपत्र दर्शवते. भारतात GI टॅगची नोंदणी Geographical Indications of Goods (Registration and Protection) Act, 1999 अंतर्गत केली जाते.

हेही वाचा: Sant Dnyaneshwar Maharaj Palkhi Ringan Ceremony: माऊलींच्या पालखीचे पहिले रिंगण कुठे आणि कधी, वाचा सविस्तर