जेएनएन, मुंबई/संभाजीनगर/नागपूर: महाराष्ट्रातील भूजलसाठ्याची स्थिती दिवसेंदिवस चिंताजनक बनत असल्याचे समोर आले आहे. राज्यातील बहुतांश भागांमध्ये भूजलपातळीत मोठी घट नोंदविण्यात आली असून, त्याचा थेट परिणाम आगामी काळातील पाणीपुरवठ्यावर होण्याची शक्यता आहे. भूजल सर्वेक्षण आणि विकास यंत्रणेने केलेल्या निरीक्षणानुसार, राज्यातील एकूण 3 हजार 816 निरीक्षण विहिरींपैकी तब्बल 3 हजार 321 विहिरींमध्ये भूजलपातळी खालावली आहे. म्हणजेच राज्यातील सुमारे 87 टक्के निरीक्षण विहिरींमधील पाणीपातळीत घट झाली आहे. विशेष म्हणजे, यापैकी 964 विहिरींमध्ये तीन मीटरपेक्षा अधिक घट नोंदविण्यात आली आहे. त्यामुळे राज्यातील भूजलसाठ्यावरील ताण वाढला आहे.

भूजल सर्वेक्षण आणि विकास यंत्रणा राज्यातील विविध भागांतील निरीक्षण विहिरींच्या माध्यमातून भूजलपातळीचा नियमित आढावा घेते. या निरीक्षणांमधून भूजलसाठ्यातील चढ-उतार, पाण्याची उपलब्धता आणि भूजलपातळीतील बदल यांचा अंदाज घेतला जातो. यंदाच्या निरीक्षणात बहुतांश विहिरींमध्ये पाणीपातळी घटल्याचे दिसून आले आहे. विशेष म्हणजे, केवळ किरकोळ स्वरूपाची घट नसून काही भागांतील विहिरींमध्ये तीन मीटरपेक्षाही अधिक घसरण झाल्याने परिस्थितीचे गांभीर्य वाढले आहे.

मराठवाड्यात सर्वाधिक परिणाम

भूजलपातळी घसरण्याचा सर्वाधिक फटका मराठवाड्यातील विहिरींना बसत असल्याचे सर्वेक्षणातून पुढे आले आहे. मराठवाड्यातील अनेक भागांमध्ये पाण्याची उपलब्धता भूजलसाठ्यावर अवलंबून आहे. ग्रामीण भागात पिण्याचे पाणी, शेती आणि पशुधनासाठी मोठ्या प्रमाणावर विहिरी व कूपनलिकांचा वापर केला जातो. अशा परिस्थितीत भूजलपातळी सातत्याने खाली गेल्यास स्थानिक पाणीटंचाईची समस्या अधिक गंभीर होऊ शकते.

मराठवाड्यापाठोपाठ विदर्भ आणि उत्तर महाराष्ट्रातही भूजलपातळीत झपाट्याने घट होत असल्याचे निरीक्षणात दिसून आले आहे. या भागांतील विहिरींमध्ये पाण्याची पातळी कमी झाल्याने उन्हाळ्याच्या काळात पाणीटंचाईचा धोका वाढण्याची शक्यता आहे. विशेषतः भूजलावर अवलंबून असलेल्या गावांमध्ये पाणीपुरवठ्याचे नियोजन करताना प्रशासनाला अधिक काळजी घ्यावी लागणार आहे.

964 विहिरींमध्ये तीन मीटरपेक्षा अधिक घट

    या सर्वेक्षणातील सर्वाधिक चिंताजनक बाब म्हणजे 964 निरीक्षण विहिरींमधील भूजलपातळीत तीन मीटरपेक्षा अधिक घट झाली आहे. राज्यातील एकूण निरीक्षण विहिरींच्या तुलनेत ही संख्या लक्षणीय आहे. भूजलपातळीत मोठी घट झाल्यास विहिरींची पाणी देण्याची क्षमता कमी होऊ शकते. काही विहिरींचे पाणी उन्हाळ्यापूर्वीच आटण्याची शक्यता निर्माण होऊ शकते. परिणामी, पिण्याच्या पाण्यासह शेतीच्या सिंचनासाठीही भूजल उपलब्धतेवर मर्यादा येऊ शकतात. 

    भूजलसाठ्यावरील वाढता ताण चिंतेचा विषय 

    भूजलपातळीत घट होण्यामागे पावसाचे असमान वितरण, भूजलाचे अतिउपसा, पावसाचे पाणी जमिनीत मुरण्याचे कमी होत चाललेले प्रमाण आणि बदलती पीकपद्धती यांसारखे घटक कारणीभूत ठरू शकतात. वाढते नागरीकरण, बांधकामे आणि नैसर्गिक जलपुनर्भरणाच्या क्षेत्रांमध्ये होणारे बदल यांचाही भूजलसाठ्यावर परिणाम होताना दिसत आहे.