जेएनएन, नागपूर.Gandhi Ashram Wardha: देशाला स्वातंत्र्य मिळवून देण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावणारे महात्मा गांधी हे सर्वपरिचित व्यक्तिमत्त्व आहे. गांधीजींचा संबंध गुजरातमधील पोरबंदर आणि साबरमती तसेच दिल्लीतील त्यांच्या कार्याशी जोडला जातो. मात्र, महाराष्ट्रातील वर्धा आणि विदर्भातील सेवाग्राम हे त्यांच्या जीवनातील आणि राष्ट्रनिर्माणाच्या कार्यातील अत्यंत महत्त्वाचे केंद्र होते.

2 ऑक्टोबर रोजी महात्मा गांधी जयंतीसाजरी करताना गांधीजींचा विदर्भाशी कसा संबंध आला, त्यांनी सेवाग्राममध्ये कोणते कार्य केले आणि स्वातंत्र्यलढ्यासोबतच ग्रामविकासासाठी त्यांनी कोणते प्रयोग केले याबद्दल जाणून घेणे महत्वाचे ठरते. 

30 एप्रिल 1936 रोजी सेवाग्राममध्ये आगमन
महात्मा गांधी 30 एप्रिल 1936 रोजी पहाटे वर्ध्यापासून सुमारे आठ किलोमीटर अंतरावर असलेल्या सेगाव येथे पोहोचले. त्यावेळी ते ६७ वर्षांचे होते. गावात कोणतेही पोस्ट ऑफिस किंवा तार कार्यालय नव्हते. वर्ध्याहून पत्रे आणली जात असत. परिसरातील ‘शेगाव’ या नावाच्या दुसऱ्या गावामुळे गांधीजींची पत्रे चुकीच्या ठिकाणी पोहोचत असत. या व्यावहारिक अडचणीमुळे १९४० मध्ये गावाचे नाव ‘सेवाग्राम’ करण्यात आले. ‘सेवाग्राम’चा अर्थ ‘सेवेचे गाव’ असा होतो.

गांधीजींच्या वास्तव्यामुळे पुढे सेवाग्राम आश्रम हे त्यांच्या राजकीय, सामाजिक आणि रचनात्मक कार्याचे महत्त्वाचे केंद्र बनले. सुरुवातीला आदि निवास ही त्यांची प्रमुख निवासस्थानेपैकी एक होती. येथे ते वाचन, लेखन, चरख्यावर सूतकताई आणि इतर दैनंदिन कामे करत असत. 

‘गावाकडून राष्ट्रनिर्माण’चा विचार
सेवाग्राममधील गांधीजींचे कार्य केवळ ब्रिटिशांविरोधातील राजकीय संघर्षापुरते मर्यादित नव्हते. ग्रामविकास, स्वावलंबन, खादी, ग्रामोद्योग, सामाजिक सुधारणा आणि शिक्षण या विषयांवर त्यांनी सातत्याने काम केले.

गावांमध्ये रोजगार निर्माण व्हावा आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्था मजबूत व्हावी, यासाठी चरखा, सूतकताई, खादी आणि स्थानिक पातळीवरील उद्योगांना गांधीजींनी प्रोत्साहन दिले. ग्रामोद्योगाच्या विकासाला संस्थात्मक स्वरूप देण्यासाठी १९३४ मध्ये अखिल भारतीय ग्रामोद्योग संघाची स्थापना करण्यात आली होती. 

    गांधीजींच्या विचारानुसार भारताचा विकास हा केवळ शहरांपुरता मर्यादित न राहता गावांच्या स्वावलंबी विकासाशी जोडलेला असणे आवश्यक होते. त्यामुळे सेवाग्राममध्ये ग्रामीण जीवनाशी निगडित विविध प्रयोगांना चालना मिळाली.

    ‘नई तालीम’मधून शिक्षणाचा प्रयोग
    शिक्षण क्षेत्रातही वर्धा-सेवाग्राम परिसर गांधीजींच्या प्रयोगांचे केंद्र बनला. २२ ऑक्टोबर १९३७ रोजी वर्ध्यात झालेल्या शैक्षणिक परिषदेत गांधीजींनी मूलभूत हस्तकौशल्यांवर आधारित शिक्षणाची योजना मांडली.

    या शिक्षणपद्धतीत केवळ पुस्तकाधारित शिक्षण न देता विद्यार्थ्यांच्या शिक्षणाला उत्पादनक्षम आणि व्यावहारिक कामाशी जोडण्यावर भर देण्यात आला. पुढे ही संकल्पना ‘नई तालीम’ किंवा मूलभूत शिक्षण म्हणून ओळखली जाऊ लागली. 

    ‘भारत छोडो’ आंदोलनाची सेवाग्राममधून तयारी
    १९४२ च्या भारत छोडो आंदोलनाच्या पार्श्वभूमीवर सेवाग्राममध्ये झालेल्या बैठका आणि चर्चा ऐतिहासिक ठरल्या. सेवाग्राम आश्रमाच्या नोंदीनुसार, आश्रमातील आदि निवास येथे १९४२ मध्ये ‘Quit India’ आंदोलनाची पहिली बैठक झाली.

    गांधीजींच्या कालक्रमानुसार काँग्रेस कार्यसमितीने १४ जुलै १९४२ रोजी सेवाग्राममध्ये भारतातून ब्रिटिश सत्ता हटवण्यासंदर्भातील महत्त्वाचा निर्णय घेतला. त्यानंतर ८ ऑगस्ट १९४२ रोजी मुंबईतील अखिल भारतीय काँग्रेस समितीच्या बैठकीत ‘भारत छोडो’ ठराव मंजूर करण्यात आला. गांधीजींनी याच आंदोलनाच्या संदर्भात ‘करो या मरो’चा संदेश दिला. 

    सेवाग्राम बनले राष्ट्रीय विचारांचे केंद्र
    गांधीजींच्या वास्तव्यामुळे सेवाग्राम आश्रम हे केवळ निवासस्थान राहिले नाही. राष्ट्रीय प्रश्नांवरील चर्चा, स्वातंत्र्यलढ्याची दिशा, ग्रामविकासाचे प्रयोग, शिक्षण आणि सामाजिक कार्य यांचे ते महत्त्वाचे केंद्र बनले.

    आश्रमातील आदि निवास, बापू कुटी आणि गांधीजींचे सचिवालय या ठिकाणांशी त्यांच्या कार्याच्या अनेक आठवणी जोडलेल्या आहेत. गांधीजींच्या सचिवालयातून ते पत्रव्यवहाराच्या माध्यमातून देश-विदेशातील लोकांशी संपर्क ठेवत असत. 

    सेवाग्रामचा गांधीजींच्या जीवनातील अखेरचा टप्पा
    गांधीजींनी १९३६ मध्ये सेवाग्रामला आपले मुख्यालय बनवले. मात्र, १९४६ मध्ये ते नोआखलीकडे रवाना झाल्यानंतर सेवाग्रामला परतले नाहीत. त्यामुळे गांधीजी १९३६ ते १९४८ अखेरपर्यंत सेवाग्राममध्ये राहिले, असे म्हणणे अचूक ठरणार नाही.

    सेवाग्रामची ओळख आजही कायम
    आज सेवाग्राम आश्रम गांधीजींच्या विचारांचा आणि त्यांच्या कार्याचा ऐतिहासिक ठेवा म्हणून ओळखला जातो. आदि निवास, बापू कुटी, बा कुटी आणि इतर वास्तूंमधून गांधीजींच्या साध्या जीवनशैलीची आणि राष्ट्रनिर्माणाच्या प्रयोगांची आठवण जपली जाते. सेवाग्राम आश्रम आजही गांधीजींच्या स्वातंत्र्यलढा आणि रचनात्मक कार्याशी जोडलेल्या महत्त्वाच्या स्थळांपैकी एक आहे.

    सेवाग्राम हे गांधीजींसाठी केवळ एक आश्रम नव्हते. स्वातंत्र्यलढ्याबरोबरच ग्रामविकास, स्वावलंबन, खादी-ग्रामोद्योग, सामाजिक सुधारणा आणि मूलभूत शिक्षणाच्या माध्यमातून स्वतंत्र भारताची कल्पना प्रत्यक्षात आणण्याचे ते एक महत्त्वाचे कार्यकेंद्र होते.

    हेही वाचा:Gandhi Jayanti 2026: मोहनदास ते 'बापू' बनण्याचा प्रवास, 10 ओळींमध्ये जाणून घ्या गांधीजींच्या जीवन आणि संघर्षाचे सार