वाशिंग्टन. अमेरिकी राजकीय व्यवस्था जगातील सर्वात स्वारस्यपूर्ण आणि गुंतागुंतीच्या प्रणालींपैकी एक आहे. येथे प्रत्येक चार वर्षांनी अध्यक्षांची निवड होते, परंतु ठीक दोन वर्षांनंतर म्हणजेच अध्यक्षांच्या कार्यकाळाच्या मध्यात अजून एक मोठी निवडणूक घेतली जाते, ज्याला 'मिड-टर्म निवडणूक' म्हटले जाते. ही निवडणूक अमेरिकी लोकशाहीचे ते वळण आहे, जे ठरवते की व्हाईट हाऊसच्या ताकदीवर लगाम लागेल की त्याला अजून पंख मिळतील.
पुढच्या महिन्यात म्हणजेच नोव्हेंबरच्या तीन तारखेला अमेरिकेत मिड-टर्मच्या निवडणुका होणार आहेत. वर्तमान स्थितीबद्दल बोलायचे तर ट्रम्प प्रशासन आणि रिपब्लिकन पार्टीसाठी सुद्धा हा महासंग्राम 'करा किंवा मरा' सारखा आहे. अमेरिकी इतिहास या गोष्टीचा साक्षीदार आहे की बहुधा या निवडणुकीत सत्ताधारी पक्षाला पराभवाचा सामना करावाच लागतो. अशा वेळी आता प्रश्न आहे की शेवटी या मिड-टर्म निवडणुका घेतल्या का जातात? याचा अर्थ काय असतो?
जर वर्तमान अध्यक्षांच्या पक्षाला या निवडणुकीत कमी जागा आल्या तर काय होईल? आणि सर्वात मोठा प्रश्न 2026 मध्ये डोनाल्ड ट्रम्प यांच्या राजकीय भविष्यासाठी याचे काय अर्थ आहेत? चला जाणून घेऊया।
आधी जाणून घेऊया का घेतल्या जातात मिड-टर्म निवडणुका?
अमेरिकी संविधानानुसार अध्यक्षांचा कार्यकाळ चार वर्षांचा असतो, तर काँग्रेसच्या (संसदेच्या) दोन्ही सभागृहांच्या सदस्यांचा कार्यकाळ वेगवेगळा ठरलेला असतो. प्रतिनिधी सभा याच्या सर्व 435 सदस्यांची निवडणूक प्रत्येक दोन वर्षांवर होते. म्हणजेच अध्यक्षांच्या निवडणुकीसोबत सुद्धा आणि ठीक दोन वर्षांनंतर मिड-टर्ममध्ये सुद्धा. सिनेट- यामध्ये 100 जागा असतात आणि सिनेटरचा कार्यकाळ 6 वर्षांचा असतो. प्रत्येक दोन वर्षांवर एक-तृतीयंश म्हणजेच जवळपास 33 ते 35 जागांवर निवडणुका होतात.
आता याचे अर्थही जाणून घ्या -
या गोष्टीला असे समजले जाऊ शकते की मिड-टर्म निवडणूक खरं तर सध्याच्या अध्यक्षांच्या सुरुवातीच्या दोन वर्षांच्या कामकाजावर जनतेचे 'रिपोर्ट कार्ड' असते. अमेरिकी जनता या निवडणुकांच्या माध्यमातून हे ठरवते की अध्यक्षांच्या धोरणांशी ती समाधानी आहे की नाही। याद्वारे संसदेतील सत्ता संतुलन बदलले जाऊ शकते. जर जनता अध्यक्षांवर नाराज असेल, तर ती विरोधी पक्षाला बहुमत देऊन संसदेची सूत्रे सोपवू शकते.
अमेरिकी इतिहास या निवडणुकीबाबत काय सांगतो?
हे पहा, आता या गोष्टीतही काही दुमत नाही की अमेरिकी इतिहासातील हे एक असे कडू सत्य आहे ज्याला 'मिड-टर्मचा शाप' म्हटले जाते. बहुधा पाहिले गेले आहे की जो पक्ष व्हाईट हाऊसमध्ये असतो म्हणजेच अध्यक्षांचा पक्ष, त्याला मिड-टर्म निवडणुकांमध्ये पराभवाचा सामना करावाच लागतो.
आकडे काय सांगतात?
गोष्ट आता आकड्यांची केली तर द्वितीय जागतिक युद्धानंतरच्या इतिहासाला पाहिले, तर जवळपास 90% वेळा स्पष्ट शब्दांत सांगायचे तर 20 पैकी 18 वेळा सत्ताधारी पक्षाला प्रतिनिधी सभेत जागांचे नुकसान सहन करावे लागले आहे. अध्यक्षांचा पक्ष सरासरी हाऊसमध्ये 26 जागा आणि सिनेटमध्ये सुमारे 4 जागा गमावूनच बसतो.
ओबामांपासून बुशपर्यंत, सर्वांना लागला हा शाप -
इतिहासाची गोष्ट तर झाली, आता काही उदाहरणेही पाहूया. काळ होता 2010 चा... जेव्हा अमेरिकेचे अध्यक्ष होते बराक ओबामा. त्या वेळीसुद्धा जेव्हा अमेरिकेत मिड-टर्म निवडणूक झाली, तेव्हा डेमोक्रॅटिक पक्षाला मोठी पडझड सहन करावी लागली होती आणि ओबामांच्या शब्दांत हे त्यांच्या पक्षासाठी एक 'शेलॅकिंग' म्हणजेच मोठा पराभव होता, जिथे त्यांच्या पक्षाला हाऊसमध्ये 63 जागा गमावाव्या लागल्या होत्या. याआधी वेळ होती 2006 ची, जेव्हा अमेरिकेचे अध्यक्ष होते जॉर्ज डब्ल्यू. बुश. त्या वेळी जेव्हा मिड-टर्म निवडणूक झाली तेव्हा इराक युद्धाच्या कुप्रसिद्धीमुळे बुश प्रशासनाला धक्का बसला आणि डेमोक्रॅट्सने संसदेवर ताबा मिळवला, ज्याला बुश यांनी 'थम्पिंग' म्हटले होते.
काय कधी कोणत्या अध्यक्षांच्या पक्षाने जिंकली आहे मिड-टर्म निवडणूक?
या गोष्टीला असे समजले जाऊ शकते की अमेरिकी इतिहासात असे दुर्मिळ प्रसंग खूप कमी आले आहेत जेव्हा अध्यक्षांच्या पक्षाने मिड-टर्ममध्ये जागा जिंकल्या असतील. जसे 1934 मध्ये फ्रँकलिन डी. रूझवेल्ट यांच्या पक्षाने महामंदीच्या काळात 'न्यू डील'च्या लोकप्रियतेमुळे या निवडणुकीत विजय मिळवला होता. असा एक प्रसंग 1998 मध्ये समोर आला, जेव्हा अमेरिकेचे अध्यक्ष होते बिल क्लिंटन. त्यांच्या या विजयामागे कारण होते त्या वेळेची अमेरिकेची मजबूत अर्थव्यवस्था आणि महाअभियोगाच्या विरोधात जनतेची सहानुभूती. मग वेळ आली 2002 ची. जेव्हा अध्यक्ष होते जॉर्ज डब्ल्यू. बुश. 9/11 हल्ल्यांनंतर 'राष्ट्रवादी एकजूट' किंवा 'रॅली राऊंड द फ्लॅग' प्रभावामुळे त्यांचा विजय शक्य झाला होता.
जर अध्यक्षांच्या पक्षाला पराभव मिळाला, तर काय होईल?
या गोष्टीला असे समजले जाऊ शकते की जर मिड-टर्म निवडणुकीत अध्यक्षांच्या पक्षाने संसदेतील आपले बहुमत गमावले, तर याचे अमेरिकी राजकारणावर दूरगामी आणि गंभीर परिणाम होतात. 'लॅम डक' प्रेसिडेंट- जर विरोधी पक्षाने संसदेच्या दोन्ही किंवा कोणत्याही एका सभागृहावर ताबा मिळवला, तर अध्यक्षांसाठी आपल्या पसंतीचे कायदे मंजूर करून घेणे अशक्यप्राय होऊन जाते। अध्यक्ष धोरणात्मकदृष्ट्या जवळजवळ हतबल होतात। कडक तपास आणि महाअभियोगाचा धोका- संसदेच्या समित्यांची सूत्रे विरोधकांच्या हातात येतात। विरोधी पक्ष अध्यक्ष, त्यांचे मंत्री किंवा कुटुंबाविरुद्ध आर्थिक आणि राजकीय गैरव्यवहारांच्या असंख्य तपासांची सुरुवात करतात. इतिहास साक्षी आहे की नियंत्रण बदलताच अध्यक्षांवर महाअभियोगापर्यंतचे (Impeachment) धोके घोंगावू लागतात.
नेमणुकांवर बंदी- अध्यक्षांद्वारे न्यायाधीश, राजदूत आणि मोठ्या प्रशासकीय अधिकाऱ्यांची जी नावे नामनिर्देशित केली जातात, त्यांना सिनेटची मंजुरी मिळू शकत नाही। यामुळे सरकारचे कामकाज ठप्प होण्याच्या मार्गावर पोहोचते.
वर्तमानकाळात ट्रम्प यांच्यावर याचा काय परिणाम होईल?
गोष्ट आता वर्तमान काळाची केली तर, अमेरिकेच्या सध्याच्या राजकीय आणि आर्थिक परिस्थितीदरम्यान, ही मिड-टर्म निवडणूक अध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प आणि त्यांच्या रिपब्लिकन पक्षासाठी 'करा किंवा मरा'ची लढाई बनली आहे. अशा वेळी जर ट्रम्प यांच्या पक्षाने संसदेवरील आपले नियंत्रण गमावले, तर त्यांच्या उर्वरित कार्यकाळाचे अंतर्गत आणि आर्थिक अजेंडे जसे की करांमधील सवलत, कडक स्थलांतर धोरणे आणि बजेट वाटप अडकून पडतील.
सिनेट आणि हाऊसचे गणितही समजून घ्या -
लक्षात घेण्यासारखे आहे की प्रतिनिधी सभेत रिपब्लिकन पक्षाकडे खूपच अल्प बहुमत आहे, जे निसटण्याचा धोका सर्वात जास्त आहे. अशा वेळी जर डेमोक्रॅट्सने हाऊसवर ताबा मिळवला, तर ट्रम्प प्रशासनासाठी प्रत्येक पावलावर अडथळे निर्माण होतील. दुसरीकडे सिनेटच्या निवडणुका हे ठरवतील की ट्रम्प यांच्या धोरणांना विरोध करणाऱ्या शक्ती किती मजबूत होतात.
परराष्ट्र धोरणावर काय होणार परिणाम -
जर या निवडणुकीत ट्रम्प हरले तर त्यांच्या परराष्ट्र धोरणावरही खोल परिणाम पडेल. या गोष्टीला असे समजून घ्या की इराण संघर्ष, टॅरिफ धोरणे आणि जागतिक मंचांवर अमेरिकेची भूमिका यांसारख्या मुद्द्यांवर जर काँग्रेसमध्ये (संसदेत) विरोधक मजबूत झाले, तर ट्रम्प यांच्या एकतर्फी निर्णयांना कायदेशीर आणि आर्थिक ब्रेक लागू शकतात. जरी ट्रम्प व्हिटो पॉवरचा वापर करू शकत असले, तरी संसदेच्या कडक विरोधामुळे त्यांची ताकद मर्यादित होईल.
2028 च्या अध्यक्षीय निवडणुकीची जमीन कशी असेल?
या सर्व गोष्टींव्यतिरिक्त 2026 ची ही निवडणूक या गोष्टीची दिशा ठरवेल की अमेरिकेचे राजकीय भविष्य कोणत्या वळणावर बसेल. अशा वेळी जर ट्रम्प आपल्या पक्षाला जिंकून आणण्यात अपयशी ठरले, तर पक्षाच्या आतच त्यांच्या उत्तराधिकारावरून आणि भविष्याच्या दिशेवरून संघर्ष तीव्र होईल.
