नवी दिल्ली. इराणच्या सर्वोच्च राष्ट्रीय सुरक्षा परिषदेचे सचिव आणि इराणी राजकारणाच्या आधारस्तंभांपैकी एक असलेल्या अली लारीजानी (Ali Khamenei Death) यांचे निधन हा इराणसाठी मोठा धक्का मानला जात आहे. युद्धाच्या सुरुवातीला सर्वोच्च नेते अली खामेनी यांचा मृत्यू झाला मात्र लारीजानी यांचा मृत्यू त्या धक्क्यापेक्षाही मोठा मानला जात आहे.
इराणचे नेतृत्व उलथवून टाकण्याच्या कोणत्याही प्रयत्नात लारीजानी हे नेहमीच एक प्रमुख लक्ष्य राहिले आहेत. याचे मुख्य कारण म्हणजे राजकारणाच्या अनेक स्तरांवर आपली मजबूत पकड ठेवण्याची त्यांची क्षमता आणि केवळ इराणमध्येच नव्हे, तर चीन आणि रशियासारख्या परदेशांमध्येही असलेला त्यांचा प्रचंड वैयक्तिक प्रभाव.
लारीजानी कोण होते?
- अमेरिका-इस्रायलच्या हल्ल्यांमध्ये सर्वोच्च नेते अयातुल्ला अली खामेनी आणि वरिष्ठ लष्करी अधिकाऱ्यांच्या मृत्यूनंतर देशाचे सामरिक नेतृत्व अक्षरशः हाती घेतल्यामुळे, गेल्या काही आठवड्यांत अली लारीजानी हे इराणच्या सत्ताधारी पक्षातील सर्वात प्रभावशाली व्यक्तींपैकी एक म्हणून उदयास आले आहेत.
- सर्वोच्च राष्ट्रीय सुरक्षा परिषदेचे प्रमुख म्हणून, युद्ध, अंतर्गत सुरक्षा आणि परराष्ट्र धोरणासंबंधीच्या महत्त्वाच्या निर्णयांमध्ये त्यांची भूमिका केंद्रस्थानी होती. अमेरिकेसोबतच्या अणु-वाटाघाटींची चौकट आणि संभाव्य युद्धकालीन प्रशासकीय संरचना यावरही त्यांचे थेट नियंत्रण होते.
- खामेनी यांचे निकटचे विश्वासू मानले जाणारे 67 वर्षीय लारीजानी यांनी अमेरिका आणि इस्रायलविरुद्ध जाहीरपणे आक्रमक भूमिका घेतली असून इंटरनेट माध्यमांवरून वारंवार कठोर संदेश दिले आहेत.
- ते खामेनींचे उत्तराधिकारी होऊ शकतील अशी अटकळ असूनही, ते सर्वोच्च नेते बनण्याची शक्यता कमी होती, कारण ते एक वरिष्ठ शिया धर्मगुरू नव्हते. लारीजानी हे अध्यक्ष मसूद पेझेश्कियान यांच्यापेक्षा अधिक प्रभावशाली मानले जात होते.
- इराणी माध्यमांनुसार, इंटरनेटवरील निर्बंधांसारख्या निर्णयांनाही त्यांची अंतिम मंजुरी आवश्यक होती. यावरून हे स्पष्ट झाले की, युद्धादरम्यान सत्तेचे खरे केंद्र राष्ट्रपती भवन नसून सुरक्षा परिषद होती.
- इराणचे सुरक्षा तज्ज्ञ हमीदरेझा अझीझी यांनीही इराणच्या सर्वोच्च नेत्यांच्या हत्येवरील इस्रायलच्या भूमिकेवर प्रश्नचिन्ह उपस्थित केले. ते म्हणाले की, युद्धानंतर सर्वोच्च स्तरावर एकमत घडवून आणण्यात लारीजानी यांनी महत्त्वाची भूमिका बजावली असती. त्यांच्या नेतृत्वामुळे इराणमधील कट्टरपंथीयांना आणखी बळ मिळाले असते.
- सर्वोच्च नेता बनण्यासाठी आवश्यक असलेले धार्मिक प्रशिक्षण नसतानाही, लारीजानी यांनी इराणी उच्च राजकारणात स्वतःचे स्थान निर्माण केले आणि आपल्या भावांसोबत एक प्रमुख वैचारिक व व्यावहारिक शक्ती बनले. त्यांचे भाऊ, सादेघ, न्यायव्यवस्थेचे प्रमुख होते, तर दुसरे भाऊ, मोहम्मद जवाद, यांनी सर्वोच्च नेत्याचे राजनयिक आणि सल्लागार म्हणून काम केले.
- लारीजानी यांनी राज्य प्रसारण संस्थेचे प्रमुख म्हणून काम पाहिले आणि या पदाचा वापर करून सुधारणावादी चळवळीवर जोरदार टीका केली. त्यानंतर त्यांनी 2008 ते 2020 या 12 अशांत वर्षांच्या काळात संसदेचे अध्यक्ष म्हणून काम पाहिले.
- 2006 मध्ये राष्ट्रीय सुरक्षा परिषदेचे सचिव म्हणून त्यांच्या मागील कार्यकाळात, त्यांनी इराणच्या अणुकार्यक्रमावर जॉर्ज डब्ल्यू. बुश यांच्याशी वाटाघाटी करण्यासाठी राष्ट्रीय सुरक्षा परिषदेचे सचिव म्हणून काम पाहिले. त्याने बुश प्रशासनाशी संपर्क साधला होता, पण त्याला यश आले नाही.
