लाइफस्टाइल डेस्क, नवी दिल्ली.चहाच्या टपरीपासून ते ऑनलाइन पेमेंटपर्यंत आज भारतीय रुपयाची ओळख ‘₹’ या चिन्हाने सहज होते. मात्र, हे चिन्ह भारताच्या चलनासोबत शतकानुशतके अस्तित्वात नव्हते. भारतीय रुपयाला अधिकृत ‘₹’ हे चिन्ह २०१० मध्ये मिळाले आणि त्यामागे तामिळनाडूतील वास्तुविशारद डी. उदय कुमार यांची कल्पकता आहे.
आज ‘₹’ हे चिन्ह भारतीय अर्थव्यवस्थेची एक वेगळी दृश्य ओळख बनले आहे. मात्र, २०१० पूर्वी रुपयाची रक्कम दर्शवण्यासाठी प्रामुख्याने ‘Rs’ किंवा ‘Re’ असा उल्लेख केला जात असे. दुसरीकडे, अमेरिकन डॉलर ($), ब्रिटिश पाउंड (£), युरो (€) आणि जपानी येन (¥) यांसारख्या प्रमुख चलनांना स्वतंत्र चिन्हे होती.
3 हजारांहून अधिक डिझाइन्समधून निवड
भारतीय रुपयाला स्वतंत्र आणि वैशिष्ट्यपूर्ण चिन्ह मिळावे यासाठी भारत सरकारने 2009 मध्ये राष्ट्रीय स्तरावरील स्पर्धेचे आयोजन केले. या स्पर्धेला देशभरातून मोठा प्रतिसाद मिळाला आणि सुमारे 3,000 डिझाइन्स सादर करण्यात आल्या.
यापैकी तामिळनाडूतील कल्लाकुरिची जिल्ह्यातील डी. उदय कुमार यांच्या डिझाइनची निवड करण्यात आली. त्यावेळी उदय कुमार हे वास्तुविशारद असून आयआयटी मुंबईमध्ये पीएचडीचे शिक्षण घेत होते.
‘₹’ चिन्हाची कल्पना कशी सुचली?
उदय कुमार यांनी तयार केलेल्या चिन्हात देवनागरी लिपीतील ‘र’ आणि रोमन लिपीतील ‘R’ यांचा संगम दिसतो. त्यांनी या दोन्ही अक्षरांच्या वैशिष्ट्यांचा वापर करून आधुनिक आणि भारतीय संस्कृतीशी जोडलेले चिन्ह तयार केले.
चिन्हाच्या वरच्या भागातील दोन समांतर रेषा त्याच्या डिझाइनचे आणखी एक वैशिष्ट्य आहेत. या रेषांमधून भारतीय तिरंग्याची आणि आर्थिक समानतेची संकल्पना दर्शवण्याचा प्रयत्न करण्यात आला आहे.
2010 मध्ये मिळाली अधिकृत ओळख
उदय कुमार यांच्या डिझाइनची जुलै 2010 मध्ये विजेते म्हणून निवड करण्यात आली. त्यानंतर ‘₹’ हे चिन्ह भारतीय रुपयाची अधिकृत ओळख बनले.
उदय कुमार यांच्या डिझाइनची जुलै 2010 मध्ये विजेते म्हणून निवड करण्यात आली. त्यानंतर ‘₹’ हे चिन्ह भारतीय रुपयाची अधिकृत ओळख बनले.
आज हे चिन्ह केवळ नोटा किंवा नाण्यांपुरते मर्यादित राहिलेले नाही. बँकिंग, डिजिटल पेमेंट, ऑनलाइन शॉपिंग, रेस्टॉरंट मेन्यू, शेअर बाजार आणि विविध आर्थिक व्यवहारांमध्ये ‘₹’ हे चिन्ह मोठ्या प्रमाणावर वापरले जाते.
एका राष्ट्रीय स्पर्धेतून जन्माला आलेले हे छोटेसे चिन्ह आज भारताच्या आर्थिक ओळखीचा महत्त्वाचा भाग बनले आहे. भारतीय परंपरा आणि आधुनिक डिझाइन यांचा संगम असलेले ‘₹’ हे चिन्ह आता जगभरात भारतीय रुपयाची ओळख म्हणून पाहिले जाते.
