लाइफस्टाइल डेस्क, नवी दिल्ली: भारताच्या वेगवेगळ्या भागांत सणांची जितकी विविधता आहे, तितकीच विविधता एकच सण वेगवेगळ्या पद्धतीने साजरा करण्यामध्येही पाहायला मिळते. भाऊबीज हासुद्धा असाच सण आहे, जो वरवर पाहता तर भाऊ-बहिणीच्या प्रेमाशी जोडलेला सण आहे, परंतु सर्व राज्यांमध्ये याच्याशी संबंधित परंपरा खूप वेगळ्या आहेत.
भाई फोटा, पश्चिम बंगाल
बंगालमध्ये भाऊबीजेला 'भाई फोटा' म्हटले जाते, जे याच सणाचे एक प्रादेशिक रूप आहे. येथे फोटाचा अर्थ टिळा किंवा लेप लावणे असा आहे. या दिवशी बहिणी भावाच्या कपाळावर चंदनासोबत दही आणि सिंदूर मिसळून टिळा लावतात आणि त्यांच्यासाठी मंगलकामना करतात.
भाऊबीज, महाराष्ट्र
मराठी संस्कृतीत 'भाऊबीज' असे नाव देण्यात आले आहे. यामध्ये एका जागी चौकोनी रांगोळी काढून त्यावर पाट ठेवला जातो, यावर भावाला बसवून आधी कारटे नावाचे कडू फळ खाऊ घातले जाते. त्यानंतर टिळा लावून परंपरा पाळतात. यामागील श्रद्धा अशी आहे की जेव्हा भगवान श्रीकृष्णाने नरकासुराचा वध केला होता, तेव्हा याच फळाची चव घेतली होती.
यमुनेत डुबकी, उत्तर प्रदेश
यूपीच्या मथुरेत भाऊबीजेच्या दिवशी बहीण भावाचा हात धरून यमुना नदीत डुबकी मारते. असे म्हटले जाते की, ही परंपरा पाळल्याने भाऊ-बहिणीला यमलोकाच्या सर्व त्रासांतून मुक्ती मिळते. याशिवाय यूपीच्या उर्वरित भागांत सुके खोबरे म्हणजेच गोळा आणि आब देण्याचाही रिवाज आहे.
गोधन कुटाई, बिहार आणि झारखंड
ही यूपी, बिहार आणि झारखंडच्या भोजपुरी भागांत दिवाळीच्या दोन दिवसांनंतर साजरी केली जाणारी एक अनोखी परंपरा आहे, ज्याला 'गोधन कुटाई' म्हटले जाते. यामध्ये शेणापासून यमाची प्रतिमा बनवून तिची पूजा होते. यानंतर बहिणी आपल्या भावाला यमराजाच्या त्रासांतून मुक्त करण्यासाठी शिव्या किंवा शाप देतात, जेणेकरून त्यांच्यावरील संकटे टळावीत. नंतर स्वतःच्या जिभेला कोणता तरी काटा टोचून आपल्या बोलण्याबद्दल क्षमा मागतात आणि शेणाच्या प्रतिमेची कुटाई करतात.
दुती त्यार, उत्तराखंड
उत्तर भारतात दिवाळीच्या दुसऱ्या दिवशी येणाऱ्या या सणाला जिथे भाऊबीज किंवा यम द्वितीया म्हटले जाते, तिथे उत्तराखंडमध्ये याला 'दुती त्यार' किंवा 'भ्रातृ-टीका' या नावाने ओळखतात. या दिवशी भावाला टिळा लावण्यापूर्वी 'च्यूड' तयार केला जातो. यासाठी तीन-चार दिवस आधीपासूनच भात एका भांड्यात भिजवून ठेवतात, नंतर याचे पाणी काढून चुलीवर कढईत ठेवून भाजून घेतले जाते.
शेवटी याला कुटून देशी तूप, दुर्वा आणि कच्ची हळद मिसळतात. ज्या दिवशी टिळा लावायचा असतो, त्यापूर्वी हा च्यूड मंदिरात ठेवल्यानंतर भावाच्या डोक्यावर ठेवला जातो. हे सांगत चालूया की हे घरातील सदस्यांच्या डोक्यावर आशीर्वादाच्या रूपातही ठेवतात.
साखरेच्या माळेचा रिवाज, मध्य प्रदेश
मध्य प्रदेशात भाऊबीजेच्या सणाला भाऊ आपल्या बहिणींच्या घरी त्यांच्या हाताने जेवतात. अनेक ठिकाणी साखरेची माळ गळ्यात घालण्याचा किंवा ती मनगटावर बांधण्याचाही रिवाज आहे.
लोणी-साखर परंपरा, छत्तीसगड
छत्तीसगडमध्ये या दिवशी बहिणी आसनावर रांगोळीने चौक काढून त्यावर भावाला बसवतात. नंतर त्याच्या हाताला तांदूळ आणि सिंदुराचा लेप लावून टिळा लावून लोणी-साखर खाऊ घालतात.
हेही वाचा -
