जेएनएन, नागपूर: हिंदू धर्मात भगवान शिव आणि माता पार्वती यांना आदर्श दाम्पत्याचे प्रतीक मानले जाते. विवाहित महिला पतीच्या दीर्घायुष्यासाठी आणि सुखी वैवाहिक जीवनासाठी, तर कुमारिका मुली मनासारखा जीवनसाथी मिळावा यासाठी हरतालिका तृतीयेचे व्रत करतात. या दिवशी माता पार्वती आणि भगवान शिवाची विधिवत पूजा करून अखंड सौभाग्य आणि इच्छित जोडीदारासाठी प्रार्थना केली जाते.
मात्र, हरतालिका व्रत करण्यामागे नेमकी कोणती कथा आहे? माता पार्वतीने हे व्रत का केले? तसेच या व्रताला धार्मिकदृष्ट्या एवढे महत्त्व का दिले जाते? चला, जाणून घेऊया हरतालिका व्रतामागील पौराणिक कथा आणि त्याचे महत्त्व.
पार्वतीला करायचा होता भगवान शिवांशी विवाह
पौराणिक कथेनुसार, पर्वतराज हिमालय यांची कन्या पार्वती विवाहयोग्य झाल्यानंतर तिच्या विवाहाचा विचार सुरू झाला. नारदमुनींच्या सल्ल्यानुसार पर्वतराजांनी पार्वतीचा विवाह भगवान विष्णूंशी करण्याचे ठरवले. मात्र, माता पार्वतीच्या मनात भगवान शिवांना पती म्हणून वरण्याची इच्छा होती.
पार्वतीला भगवान शिवच पती म्हणून हवे होते. त्यामुळे विष्णूंशी विवाह करण्याचा निर्णय तिला मान्य नव्हता. तिने आपल्या सखीला मनातील इच्छा सांगितली आणि पित्याने तिचा विवाह विष्णूंशी केल्यास ती प्राणत्याग करेल, असा निरोप पित्यापर्यंत पोहोचवण्यास सांगितले.
सखीने पार्वतीला नेले अरण्यात
पार्वतीच्या इच्छेविरुद्ध विवाह होऊ नये म्हणून तिची सखी तिला घेऊन एका अरण्यात गेली. या ठिकाणी पार्वतीने भगवान शिवांना पती म्हणून प्राप्त करण्यासाठी कठोर तपश्चर्या करण्यास सुरुवात केली.
तिने वाळूचे शिवलिंग तयार करून त्याची मनोभावे पूजा केली. दिवसभर कठोर उपवास केला आणि रात्रभर जागरण करत भगवान शिवांचे ध्यान केले. पार्वतीच्या या कठोर तपश्चर्येने भगवान शिव प्रसन्न झाले.
भगवान शिवांनी पार्वतीची इच्छा केली पूर्ण
पार्वतीच्या भक्तीने आणि तपश्चर्येने प्रसन्न होऊन भगवान शिव तिच्यासमोर प्रकट झाले. त्यांनी पार्वतीची इच्छा जाणून घेतली आणि तिला पत्नी म्हणून स्वीकारण्याचे वचन दिले. पुढे भगवान शिव आणि माता पार्वती यांचा विवाह झाला, अशी पौराणिक आख्यायिका आहे.
याच कथेशी हरतालिका व्रताची परंपरा जोडली जाते. ‘हरतालिका’ या नावामागेही पार्वतीला तिच्या सखीने घरातून दूर नेल्याची कथा सांगितली जाते. ‘हरत’ म्हणजे हरण करणे आणि ‘आलिका’ म्हणजे सखी, असा या नावाचा अर्थ सांगितला जातो.
हरतालिका व्रताचे धार्मिक महत्त्व
हरतालिका व्रत हे केवळ पतीच्या दीर्घायुष्यासाठी केले जाणारे व्रत नसून, शिव-पार्वतीच्या आदर्श दाम्पत्याचे स्मरण करण्याचा दिवस मानला जातो. भगवान शिव आणि माता पार्वती यांना जगताचे माता-पिता मानले जाते.
शिव हे पुरुषतत्त्वाचे, तर पार्वती या आदिशक्तीचे प्रतीक मानल्या जातात. स्त्री आणि पुरुष या दोन्ही तत्त्वांच्या समन्वयातून सृष्टीची निर्मिती झाली, अशी धार्मिक मान्यता आहे. त्यामुळे हरतालिकेच्या दिवशी शिव-पार्वतीचे पूजन करून जीवनात सुख, समृद्धी, सौभाग्य आणि प्रेम टिकून राहावे, अशी प्रार्थना केली जाते.
कुमारिका मुलींसाठीही व्रताला विशेष महत्त्व
हरतालिका व्रत विवाहित महिलांसोबतच कुमारिका मुलीही करतात. माता पार्वतीने भगवान शिवांना पती म्हणून मिळवण्यासाठी कठोर तपश्चर्या केली होती, अशी श्रद्धा असल्याने अविवाहित मुली मनासारखा आणि योग्य जीवनसाथी मिळावा, या इच्छेने हे व्रत करतात.
अशा प्रकारे हरतालिका व्रतामध्ये श्रद्धा, भक्ती, तपश्चर्या आणि पती-पत्नीच्या नात्यातील प्रेम व समर्पणाचा संदेश पाहायला मिळतो. माता पार्वतीच्या अढळ भक्तीचे स्मरण करत महिला या दिवशी भगवान शिव आणि पार्वतीची मनोभावे पूजा करतात.
हेही वाचा: Hartalika Vrat 2026: 13 की 14 सप्टेंबर हरतालिका कधी? जाणून घ्या योग्य तिथी, पूजा विधी आणि व्रताचे महत्त्व
Disclaimer: या लेखात नमूद केलेले उपाय, फायदे, सल्ला आणि विधाने केवळ सामान्य माहितीसाठी आहेत. दैनिक जागरण या विशेष लेखातील मजकुराचे समर्थन करत नाही. या लेखातील माहिती विविध स्रोत, ज्योतिषी, पंचांग, प्रवचने, श्रद्धा, धार्मिक ग्रंथ आणि आख्यायिका यांमधून संकलित करण्यात आली आहे. वाचकांना विनंती आहे की त्यांनी हा लेख अंतिम सत्य किंवा दावा मानू नये आणि स्वतःच्या विवेकबुद्धीचा वापर करावा.
