जेएनएन, नागपूर. Ashadhi Wari 2026: आषाढी वारीच्या काळात संपूर्ण महाराष्ट्र "विठ्ठल... विठ्ठल..." या नामघोषात दंग होतो. लाखो वारकरी टाळ-मृदुंगाच्या गजरात पायी चालत पंढरपूर गाठतात आणि विठुरायाच्या दर्शनाने आपल्या वारीची सांगता करतात. वारकरी संप्रदायाचे आराध्य दैवत असलेल्या पंढरपूरच्या देवाला विठ्ठल, विठोबा, पांडुरंग, पांडुरंगा, विठुराया, विठूमाऊली अशा अनेक नावांनी ओळखले जाते. प्रत्येक नावामागे धार्मिक श्रद्धा, भाषिक परंपरा आणि ऐतिहासिक संदर्भ दडलेले आहेत.
महाराष्ट्राच्या संतपरंपरेत श्रीविठ्ठलाला विशेष स्थान आहे. संत ज्ञानेश्वर, संत तुकाराम, संत नामदेव, संत एकनाथ, संत जनाबाई, संत चोखामेळा यांसह अनेक संतांनी आपल्या अभंगांमधून विठ्ठलभक्तीचा संदेश जनमानसापर्यंत पोहोचवला. त्यामुळे विठ्ठल हे केवळ एक दैवत नसून भक्ती, समता आणि सेवाभावाचे प्रतीक मानले जाते.
'पांडुरंग' नावाचा अर्थ काय?
'पांडुरंग' या नावाच्या उगमाबाबत विविध मते प्रचलित आहेत. संस्कृतमध्ये 'पांडु' म्हणजे शुभ्र, पांढरट किंवा तेजस्वी, तर 'रंग' म्हणजे स्वरूप किंवा दिव्य तेज. त्यामुळे दिव्य तेजाने उजळलेल्या भगवान विष्णूच्या रूपाला 'पांडुरंग' असे संबोधले जाते.
इतिहास संशोधकांच्या मते, कर्नाटकातील प्राचीन 'पांडरगे' या गावाच्या नावावरून पुढे 'पांडुरंग' आणि 'पंढरपूर' ही नावे रूढ झाली असावीत. काही प्राचीन शिलालेखांमध्ये 'पांडरंगे' आणि 'पांडरंग' अशा स्वरूपात या नावाचा उल्लेखही आढळतो.
'विठ्ठल' या नावामागील कथा
'विठ्ठल' या नावाबाबत सर्वाधिक प्रसिद्ध आख्यायिका भक्त पुंडलिकाशी संबंधित आहे. कथेनुसार, पुंडलिक आपल्या आई-वडिलांच्या सेवेत इतका मग्न होता की भगवान श्रीकृष्ण स्वतः त्याला दर्शन देण्यासाठी आले. त्या वेळी पुंडलिकाने भगवानांना थांबण्यासाठी एक वीट पुढे सरकवली. भगवान त्या विटेवर उभे राहून पुंडलिकाची सेवा पूर्ण होण्याची वाट पाहू लागले.
याच प्रसंगातून 'विटेवर उभा असलेला देव' म्हणजे 'विठ्ठल' हे नाव प्रचलित झाल्याचे मानले जाते. काही भाषाशास्त्रज्ञ मात्र 'विष्णू' आणि कन्नड भाषेतील 'विट्ट' किंवा 'इट्ट' या शब्दांच्या संयोगातून 'विठ्ठल' हा शब्द तयार झाला असावा, असे मत व्यक्त करतात.
'विठोबा' या नावाचा अर्थ
'विठोबा' हे नाव 'विठ्ठल' या नावाचेच प्रेमळ आणि आदरार्थी रूप मानले जाते. मराठीत 'बा' हा प्रत्यय वडील, पालक, संरक्षक किंवा पूजनीय व्यक्तींसाठी वापरला जातो. त्यामुळे वारकरी आपल्या आराध्य दैवताला प्रेमाने 'विठोबा', 'विठूमाऊली' किंवा 'विठुराया' अशा नावांनी संबोधतात. या नावांमध्ये भक्त आणि देव यांच्यातील जिव्हाळा, माया आणि आत्मीयता व्यक्त होते.
वारकरी परंपरेतील श्रद्धेचे प्रतीक
वारकरी संप्रदायात विठ्ठल हा केवळ भगवान विष्णू किंवा श्रीकृष्णाचे रूप नसून भक्ती, समता, सेवा आणि प्रेम यांचे प्रतीक मानला जातो. म्हणूनच आषाढी आणि कार्तिकी एकादशीच्या वारीत लाखो भाविक "ज्ञानोबा-तुकाराम"चा जयघोष करत विठुरायाच्या चरणी नतमस्तक होतात. विठ्ठल, पांडुरंग किंवा विठोबा अशी कोणतीही हाक असो, ती भक्त आणि परमेश्वर यांच्यातील अखंड नात्याचीच साक्ष देणारी ठरते.
हेही वाचा: Ashadhi Wari 2026: संत ज्ञानेश्वर माउलींच्या पादुकांचे नीरा स्नान; हरिनामाच्या गजरात पार पडला पारंपरिक सोहळा
Disclaimer: या लेखात नमूद केलेले उपाय, फायदे, सल्ला आणि विधाने केवळ सामान्य माहितीसाठी आहेत. दैनिक जागरण या विशेष लेखातील मजकुराचे समर्थन करत नाही. या लेखातील माहिती विविध स्रोत, ज्योतिषी, पंचांग, प्रवचने, श्रद्धा, धार्मिक ग्रंथ आणि आख्यायिका यांमधून संकलित केली आहे. वाचकांना विनंती आहे की त्यांनी हा लेख अंतिम सत्य किंवा दावा मानू नये आणि स्वतःच्या विवेकबुद्धीचा वापर करावा. दैनिक जागरण अंधश्रद्धेच्या विरोधात आहे.
