लाइफस्टाइल डेस्क, नवी दिल्ली. "वैष्णव जन तो..." या ओळी ऐकताच एकच नाव समोर येते ते म्हणजे, महात्मा गांधींचे, कारण हे स्तोत्र त्यांचे आवडते होते. पण तुम्हाला कधी प्रश्न पडला आहे का की, गुजरातमधून उगम पावलेले हे स्तोत्र गांधीजींना इतके प्रिय कसे झाले? आणि ते केवळ राज्याचेच नव्हे, तर संपूर्ण देशाचे प्रतीक कसे बनले? जाणून घेऊया या रंजक कहाणीबद्दल
"वैष्णव जन तो..." कोणी लिहिले?
या स्तोत्राच्या इतिहासात खोलवर जाण्यापूर्वी, या लोकप्रिय स्तोत्राच्या लेखकाला समजून घेणे महत्त्वाचे आहे. हे १५ व्या शतकात गुजराती संत कवी नरसिंह मेहता यांनी लिहिले होते. त्यांनी सौराष्ट्राच्या 'दैरो' नावाच्या लोकपरंपरेत हे गायले.
आता आपण 'दैरो'बद्दल बोलूया, जी गुजरातची एक समृद्ध परंपरा आहे. यामध्ये मनोरंजन आणि संगीत, कथाकथन, जीवन, अध्यात्म आणि तत्त्वज्ञान यांसारख्या विषयांवर चर्चा करण्यासाठी सामुदायिक मेळावे आयोजित केले जात असत. या स्तोत्राचे आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे त्याचा साधेपणा, जो एकतारा आणि मंजिरा यांसारख्या हलक्या वाद्यांच्या साथीने गायला जात असे.
हे स्तोत्र महात्मा गांधींच्या ५०० वर्षे आधी गुजरातमध्ये गायले जात होते.
हे स्तोत्र भारताच्या स्वातंत्र्य लढ्याशी संबंधित असले तरी, त्याचा इतिहास जवळपास ५०० वर्षे जुना आहे. असे म्हटले जाते की गांधीजींना हे स्तोत्र पहिल्यांदा एका लोकगायकाच्या माध्यमातून ऐकायला मिळाले. त्यांची आईसुद्धा वैष्णव होती, त्यामुळे त्यांनीच हे स्तोत्र त्यांना ऐकवले असण्याची शक्यता आहे.
हे स्तोत्र गांधीजींना इतके प्रिय का होते?
लक्ष्मी सुब्रमण्यम यांच्या 'सिंगिंग गांधीज इंडिया: म्युझिक अँड सोनिक नॅशनॅलिझम' या पुस्तकानुसार, गांधीजी संगीताला एक कला प्रकार मानत असत, ज्याचा स्वतःचा एक उद्देश असला पाहिजे. केवळ इंद्रियांना उत्तेजित करणाऱ्या संगीताला त्यांचा तीव्र विरोध होता; त्यांचा विश्वास होता की संगीताने मन आणि आत्म्याला उन्नत करावे आणि लोकांना एकत्र आणावे.
अशा परिस्थितीत, 'वैष्णव जन तो...' हे स्तोत्र साधे आणि गाण्यास सोपे होते, ज्यासाठी कोणतीही अडचण, जड वाद्ये किंवा विधींची आवश्यकता नव्हती.
दक्षिण आफ्रिकेत प्रथम गायले गेले
गांधीजींशी संबंधित ऐतिहासिक संशोधन आणि कागदपत्रांनुसार, त्यांनी हे स्तोत्र सर्वप्रथम १९०७ मध्ये दक्षिण आफ्रिकेत गायले. असे म्हटले जाते की गांधीजींनी फिनिक्स सेटलमेंट आणि टॉल्स्टॉय फार्म येथील लोकांना या स्तोत्राबद्दल सांगितले होते.
भारतात हे स्तोत्र सर्वप्रथम १९३० साली दांडी मार्च दरम्यान ऐकू आले, जेव्हा गांधीजींनी २५० मैलांच्या दांडी यात्रेला सुरुवात केली आणि नारायण खरे यांनी मार्चदरम्यान 'वैष्णव जन तो' हे स्तोत्र गायले. या स्तोत्राव्यतिरिक्त 'रामधुन' हे स्तोत्रदेखील गांधीजींचे आवडते होते.
हेही वाचा: विदर्भातून घडला स्वातंत्र्यलढ्याचा महत्त्वाचा अध्याय; जाणून घ्या गांधीजींच्या सेवाग्रामचा आणि राष्ट्रनिर्माणाच्या प्रवासाचा इतिहास
