जेएनएन, नागपूर: छत्रपती शिवाजी महाराजांचा इ.स. 1674 मध्ये रायगडावर राज्याभिषेक झाला आणि रायगड स्वराज्याची राजधानी म्हणून गौरवला गेला. सह्याद्रीच्या उंच पर्वतरांगांमध्ये वसलेला हा किल्ला नैसर्गिक संरक्षण, भक्कम तटबंदी आणि कठोर पहाऱ्यासाठी प्रसिद्ध होता. गडाच्या सभोवताली खोल दऱ्या आणि उंच, सरळ कडे असल्यामुळे शत्रूला गडावर चढून येणे अत्यंत कठीण होते. काही ठिकाणी कडे इतके धोकादायक होते की, तेथे स्वतंत्र तटबंदीची आवश्यकता भासणार नाही, असे मानले जात असे. मात्र, याच रायगडावर घडलेल्या एका घटनेने एका मातेच्या प्रेमाची ताकद आणि महाराजांची दूरदृष्टी संपूर्ण जगासमोर आणली.
गडाचे कडक नियम आणि बाळाची ओढ
रायगडाच्या पायथ्याशी असलेल्या गावात हिरा नावाची एक गवळण राहत होती. ती रोज दूध विकण्यासाठी गडावर येत असे. तिच्या संसारात फारशी श्रीमंती नव्हती; परंतु तिचे लहान बाळ हेच तिच्या आयुष्यातील सर्वांत मोठे सुख होते. एके दिवशी नेहमीप्रमाणे दूध विकता विकता तिला वेळेचे भान राहिले नाही. सूर्य मावळला आणि गडाचे दरवाजे बंद झाले. रात्रीच्या वेळी गडाचे दरवाजे उघडण्यास मनाई असल्यामुळे हिराला गडावरच थांबावे लागले.
घरी तिचे तान्हे बाळ तिची वाट पाहत होते. ते भुकेने रडत असेल, या विचाराने हिराचे मन व्याकूळ झाले. एका बाजूला गडाचे कडक नियम आणि दुसऱ्या बाजूला आपल्या बाळाची ओढ, अशा द्विधा मनःस्थितीत ती सापडली. अखेर तिने एक धाडसी निर्णय घेतला. गडाचा दरवाजा उघडण्याची वाट पाहण्याऐवजी तिने त्या उंच आणि धोकादायक कड्यावरून खाली उतरण्याचे ठरवले.
रात्र गडद झाली होती. सभोवताली अंधार, खाली खोल दरी आणि पायाखाली निसरडे खडक होते. कोणताही आधार नसताना हिराने कड्यावरून उतरण्यास सुरुवात केली. प्रत्येक पाऊल तिच्या जीवावर बेतू शकत होते. हातापायांना जखमा होत होत्या, तरीही ती थांबली नाही. तिच्या मनात एकच विचार होता—आपल्या बाळाला भेटायचे! अखेर अनेक संकटांवर मात करत ती सुखरूप खाली पोहोचली आणि आपल्या घरी जाऊन बाळाला उराशी कवटाळले. त्या क्षणी तिच्या मनातील सर्व थकवा आणि भीती दूर झाली.
छत्रपती शिवाजी महाराजांकडून हिरव्या धाडसाचे कौतुक -
दुसऱ्या दिवशी हिरा नेहमीप्रमाणे दूध विकण्यासाठी रायगडावर आली. मात्र, एका स्त्रीने गडाच्या धोकादायक कड्यावरून खाली उतरल्याची बातमी समोर आल्याने गडाच्या सुरक्षेबाबत प्रश्न निर्माण झाला. हिराला छत्रपती शिवाजी महाराजांसमोर हजर करण्यात आले. महाराजांनी तिला रात्री गडावरून खाली उतरण्याचे कारण विचारले. हिराने घडलेली संपूर्ण घटना प्रामाणिकपणे सांगितली. आपल्या बाळाच्या ओढीने आपण हा जीवघेणा मार्ग निवडल्याचे तिने स्पष्ट केले.
हिराच्या अंगावरील जखमा पाहून आणि तिची कहाणी ऐकून महाराज प्रभावित झाले. एका सामान्य स्त्रीने आपल्या बाळासाठी मृत्यूचा धोकाही पत्करला होता. तिच्या धाडसाचे कौतुक करतानाच महाराजांनी या घटनेचा लष्करी दृष्टिकोनातून विचार केला. जर एक सामान्य स्त्री या कड्यावरून खाली उतरू शकते, तर शत्रूचे प्रशिक्षित सैनिकही अशा मार्गाने गडावर प्रवेश करण्याचा प्रयत्न करू शकतात. त्यामुळे गडाच्या संरक्षणातील संभाव्य त्रुटी दूर करणे आवश्यक होते.
परंपरेनुसार, महाराजांनी त्या कड्याच्या संरक्षणासाठी तटबंदी आणि बुरुज उभारण्याची व्यवस्था केली. हिराच्या असामान्य धाडसाची आठवण म्हणून या बुरुजाला ‘हिरकणी बुरुज’ असे नाव पडल्याचे सांगितले जाते. बुरुजाचे स्थान मोक्याचे असल्यामुळे आजूबाजूच्या दऱ्यांवर आणि परिसरातील हालचालींवर लक्ष ठेवणे शक्य होते. अशा प्रकारची बांधकामे शत्रूच्या संभाव्य हालचालींवर नजर ठेवण्यासाठी आणि किल्ल्याची सुरक्षा मजबूत करण्यासाठी महत्त्वाची ठरत असत. हिराच्या नावाशी संबंधित हिरकणीवाडीचाही उल्लेख स्थानिक लोकपरंपरेत आढळतो.
हिरकणी बुरुज मातेच्या धैर्याची आठवण
हिरकणी बुरुजाची कथा आपल्याला छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या व्यक्तिमत्त्वातील दोन महत्त्वाचे गुण दाखवते. एक म्हणजे सामान्य माणसाच्या भावनांचा आदर करणारे त्यांचे संवेदनशील मन आणि दुसरे म्हणजे प्रत्येक घटनेतून स्वराज्याच्या सुरक्षेसाठी शिकण्याची त्यांची दूरदृष्टी. हिराने नियम मोडला असला, तरी तिच्या कृतीमागे स्वार्थ नव्हता; तिच्या मनात आपल्या बाळाविषयीचे निस्सीम प्रेम होते. या लोककथेत महाराजांनी तिच्या धाडसाचा सन्मान केल्याचे सांगितले जाते.
आजही रायगडावरील हिरकणी बुरुज एका मातेच्या अतुलनीय ममतेची आणि धैर्याची आठवण करून देतो.
