जेएनएन, नागपूर: महाराष्ट्रात बैल पोळा मोठ्या उत्साहात साजरा केला जातो. ग्रामीण भागात बैल पोळा हा केवळ सण नसून शेतकऱ्यांच्या जीवनात महत्त्वाचे स्थान असलेल्या बैलांप्रती कृतज्ञता व्यक्त करण्याचा दिवस मानला जातो. वर्षभर शेतात राबणाऱ्या बैलांना या दिवशी विश्रांती दिली जाते. त्यांच्या अंगाची निगा राखून, त्यांना सजवून, पूजा करून गोडधोडाचा नैवेद्य दाखवला जातो. गावागावांत बैल पोळा पारंपरिक पद्धतीने मोठ्या उत्साहात साजरा केला जातो.

पोळ्याच्या आदल्या दिवशी बैलांना आवतण
पोळ्याच्या आदल्या दिवशी बैलांना 'आवतण' देण्याची परंपरा आहे. पोळ्याच्या दिवशी सकाळी बैलांना नदी, ओढा किंवा उपलब्ध जलस्रोतावर नेऊन त्यांना मनसोक्त आंघोळ घातली जाते. त्यानंतर त्यांना चरायला सोडले जाते आणि घरी आणले जाते.

या दिवशी बैलांच्या खांद्याला हळद आणि तूप किंवा तेलाने शेकण्याची प्रथा आहे. याला 'खांद शेकणे' किंवा 'खांड शेकणे' असे म्हटले जाते. वर्षभर शेतीच्या कामामुळे आलेला थकवा दूर व्हावा, या भावनेतून ही परंपरा पाळली जाते.

बैलांचा साजशृंगार
आंघोळीनंतर बैलांना सजवण्याची लगबग सुरू होते. त्यांच्या पाठीवर नक्षीकाम केलेली झूल घातली जाते. अंगावर गेरूचे ठिपके लावले जातात, तर शिंगांना आकर्षक बेगड लावून सजवले जाते. डोक्यावर बाशिंग, गळ्यात कवड्या आणि घुंगरांच्या माळा, तसेच नवी वेसण आणि कासरा घातला जातो.

काही ठिकाणी बैलांच्या पायात चांदीचे किंवा करदोड्याचे तोडेही घातले जातात. आपल्या बैलाची सजावट सर्वांत आकर्षक दिसावी यासाठी शेतकरी आपल्या ऐपतीनुसार त्यांचा साजशृंगार करतात.

पुरणपोळीचा नैवेद्य
बैलांना सजवल्यानंतर त्यांची विधिवत पूजा केली जाते. त्यांना गोड पुरणपोळी तसेच सुग्रास अन्नाचा नैवेद्य दाखवला जातो. वर्षभर शेतीच्या कामात साथ देणाऱ्या बैलांप्रती कृतज्ञता व्यक्त केली जाते.

    बैलांची निगा राखणाऱ्या 'बैलकरी' घरगड्यालाही या दिवशी नवीन कपडे देण्याची प्रथा अनेक ठिकाणी पाहायला मिळते.

    बैलजोड्यांची मिरवणूक
    विदर्भासह महाराष्ट्रातील अनेक ग्रामीण भागांत बैल पोळ्याला मिरवणुकीला विशेष महत्त्व असते. गावाच्या सीमेजवळील शेतात किंवा आखरावर आंब्याच्या पानांचे मोठे तोरण बांधले जाते. गावातील सर्व बैलजोड्या सजवून वाजंत्री, सनई, ढोल-ताशांच्या गजरात या ठिकाणी एकत्र आणल्या जातात. या वेळी पारंपरिक 'झडत्या' म्हणजेच पोळ्याची गीते म्हणण्याची पद्धत आहे. गावातील मानकरी व्यक्ती किंवा पाटील तोरण तोडतो आणि त्यानंतर पोळा 'फुटतो'. पुढे बैलांना मारुतीच्या मंदिरात नेऊन दर्शन घडवले जाते. त्यानंतर त्यांना घरी आणून औक्षण केले जाते. बैलांना मिरवणुकीत नेणाऱ्या व्यक्तीला 'बोजारा' म्हणजे पैसे देण्याचीही प्रथा काही भागांत आहे.

    बैल पोळा हा शेतकरी आणि त्याच्या बैलातील जिव्हाळ्याचे नाते अधोरेखित करणारा सण आहे. शेतीच्या कामात वर्षभर खांद्याला खांदा लावून साथ देणाऱ्या बैलांना या दिवशी विश्रांती, सन्मान आणि प्रेम दिले जाते. त्यामुळे ग्रामीण महाराष्ट्रात बैल पोळा आजही पारंपरिक पद्धतीने मोठ्या उत्साहात आणि श्रद्धेने साजरा केला जातो.