महाराष्ट्राच्या मातीत मराठी नाटकांबद्दल प्रेम आहे: योगेश सोमण

एस.के. सिंह, जागरण विशेष: योगेश सोमण हे भारतातील सर्वात संपन्न नाट्यपरंपरेचे, मराठी रंगभूमीचे प्रतिनिधी आहेत. ज्येष्ठ कलाकार आणि मुंबई विद्यापीठाच्या अकादमी ऑफ थिएटर आर्ट्सचे संचालक सोमण हे चार दशकांहून अधिक काळ रंगभूमीशी जोडलेले आहेत. जरी त्यांनी आपला बहुतेक वेळ नाटकासाठी दिला असला तरी त्यांच्याकडे काही उत्कृष्ट चित्रपट देखील आहेत. 1995 चा ‘लिमिटेड माणुसकी’ हा त्यांचा पहिला चित्रपट होता. दृष्यम, दृष्यम 2, उरी द सर्जिकल स्ट्राइक हे त्यांचे इतर प्रसिद्ध चित्रपट आहेत. स्वातंत्र्यलढ्यात सक्रीय भूमिका बजावलेल्या मराठी नाटकाबाबत ते म्हणतात की, सिनेमा, ओटीटी प्लॅटफॉर्म अशी कितीही प्लॅटफॉर्म आली, तरीही मराठी नाटक जिवंत आहे. इथल्या कलाकार किंवा लेखकांमुळेच मराठी रंगभूमी समृद्ध झाली असं नाही, तर इथल्या मातीत मराठी नाटकाबद्दल प्रेम आहे, असं ते सांगतात. सोमण यांच्याशी जागरण न्यू मीडियाचे एस.के. सिंह यांनी संवाद साधला. त्याचे काही ठळक मुद्दे-

‘सीता स्वयंवर’ हे पहिले मराठी नाटक मानले जाते. त्यापूर्वी इथे नाटकाचे स्वरूप काय होते?

या आधी लोकनाट्य होते, तमाशा होता. कोकणात दशावतार होते. कर्नाटक सीमेच्या आसपासच्या भागात यक्षगान केले जात होते. मराठीला कीर्तनाची खूप चांगली परंपरा होती..

'सीता स्वयंवर'ची सुरुवात कशी झाली?

एकदा सांगलीत पटवर्धनांच्या दरबारात यक्षगान करण्यात आले. ते पाहून त्यांनी विष्णुदास भावे यांना विचारले की मराठीत असे काही करता येईल का? त्यानंतर विष्णुदासजींनी सीता स्वयंवर हे नाटक लिहिले आणि दिग्दर्शनही केले. सीता स्वयंवरचा पहिला शो 5 नोव्हेंबर 1843 रोजी झाला. अशा प्रकारे मराठी व्यावसायिक नाटकाचा पाया रचला गेला.

त्यापूर्वी राजाच्या दरबारात दरबारी नाटके रंगली जात असत. सीता स्वयंवर हे नाटक पहिल्यांदाच सर्वसामान्यांसाठी खुले झाले. त्यानंतर विष्णुदास भावे यांच्या नाट्य मंडळाने महाराष्ट्रात अनेक ठिकाणी कार्यक्रम केले. हा व्यावसायिक नाटकाचा प्रारंभिक टप्पा म्हणता येईल. पूर्वीची नाटके मोनो एक्ट म्हणजे एकपात्री नाटके होती. सीता स्वयंवर या नाटकाची सुरुवात टीम वर्क म्हणून झाली. त्यामुळे मराठी रंगभूमी दिवस 5 नोव्हेंबरला साजरा केला जातो. आता त्याला 180 वर्षे झाली आहेत.

मराठी नाटकाचा विकास कसा घडत गेला?

यानंतर किर्लोस्कर (बळवंत पांडुरंग उर्फ अण्णासाहेब किर्लोस्कर) नाटक कंपनी आली ज्यांनी 'शाकुंतल' नाटक सादर केले. सीता स्वयंवरापर्यंत पुराण कथांवर आधारित नाटके होती. ज्यामध्ये पात्र स्वयंस्फूर्त पद्धतीने बोलत आणि नाटकासाठी कोणतीही स्क्रिप्ट उपलब्ध नसायची. सीता स्वयंवरची एकही स्क्रिप्ट उपलब्ध नाही. विष्णुदास भावे यांनी जे नाटक सादर केले त्यांची आज स्क्रिप्ट उपलब्ध नाही, पण शाकुंतलची पटकथा उपलब्ध आहे. शाकुंतल बरोबर मराठी नाटकात व्यावसायिकता वाढली. विष्णुदास भावे यांनी 1843 मध्ये जेव्हा पहिले नाटक सादर केले, त्याच वर्षी किर्लोस्कर यांचा जन्म झाला होता. शाकुंतल नाटकाचे सादरीकरण 1880 च्या दशकात झाले आणि आजही त्याचे सादरीकरण केले जाते. त्याचं संगीत नाटकाचे अनेक आवृत्त्या तयार झाल्या आहेत. त्यासाठी स्वतंत्र श्लोकही लिहिण्यात आले. शाकुंतल मुळे मराठी संगीत नाटकाची वैभवशाली परंपरा सुरू झाली. त्यानंतरच्या 25-30 वर्षांच्या कालावधीत मराठी संगीत रंगभूमीचा सुवर्णकाळ मानला जातो. शाकुंतलसह नाटकात सेटिंगसाठी पडदे (जसे जंगलाचं सेट, राजवाडा सेट) यांची सुरूवात झाली. तसेच प्रेक्षकांच्या मागणीनुसार बदल होऊ लागले.

नंतरचा टप्पा तो असा आला की कृष्णजी प्रभाकर खाडिलकर यांनी ‘किचकवध’ नाटक लिहीलं. सीता स्वयंवर किंवा शाकुंतल यांसारखी नाटकं लोकांचे मनोरंजन करण्यासाठी असत. किचकवध’ हे पहिले नाटक होते ज्यावर ब्रिटिश सरकारने बंदी घातली. त्या नाटकात लोकमान्य टिळक, ब्रिटिश सरकार आणि भारतीय जनता यांचे रूपक दाखवले होते. ते नाटक खूप प्रसिद्ध झाले.लोकांनी ते पाहिले आणि त्या काळातील राजकीय आणि सामाजिक परिस्थितीशी त्याचा थेट संबंध जोडला. शाकुंतल नाटकामुळे  राजकीय प्रभाव असलेली नाटकं मंचावर येऊ लागली.

त्याच काळात सांगलीचे नाटककार गोविंद बल्लाळ देवल यांनी 'संगीत शारदा' (1899) हे नाटक लिहिले. माझ्या मते ते नाटक एक मोठा सामाजिक संदेश देणारं होतं. त्या काळात महाराष्ट्रात 10-11 वर्षांच्या मुलींची लग्ने 60-70 वर्षांच्या पुरुषांशी होत असत. संगीत शारदा हे नाटक त्याच्या विरुद्ध होते. त्याला बरीच लोकप्रियता मिळाली. त्याची गाणी वगळली तरी त्याचा गद्य भाग खूप शक्तिशाली होता. त्यांचे दुसरे नाटक ‘संगीत संशयकल्लोळ’ हे खूप गाजले. त्या नाट्यांमध्ये मनोरंजनाचा आस्वाद एवढा उत्तम होता की ते आजही चालू आहेत. विसाव्या शतकाच्या पहिल्या दशकात राम गणेश गडकरी नावाचे नाटककार होते. ‘संगीत भावबंधन’ आणि ‘संगीत एक प्याला’ ही त्यांची काही नाटके खूप लोकप्रिय झाली.

मग बाल गंधर्वजींचा काळ आला…

बाल गंधर्व जी (नारायण श्रीपाद राजहंस) यांना मराठी संगीत नाटकाचा कोहिनूर हिरा म्हणतात. ते स्त्री भूमिका करत, कारण त्या काळात महिला व्यावसायिक नाटकांत काम करत नव्हत्या. स्त्रियांच्या भूमिका फक्त पुरुषांनाच करायच्या होत्या. बाल गंधर्व नायिकेची भूमिका करत असत. त्यांच्यासोबत गणपतराव बोडस, गणपतराव जोशी यांसारखे मोठे कलाकार होते, ज्यांनी पुरुष भूमिका केल्या होत्या.

बाल गंधर्व यांची स्त्री भूमिका लोकांना खूप आवडली होती. जोपर्यंत सिनेमा बोलत नव्हता (मूक सिनेमासुद्धा) तोवर त्यांचा दबदबा होता. पण जेव्हा सिनेमात ध्वनी आणि गाणी आली तेव्हा संगीत नाटकाने मागे स्थान घेतले. याच काळात विनायक दामोदर सावरकर यांनीही नाटके लिहिली. पण राजकीय आणि सामाजिक संदेश देण्यासाठी त्यांनी नाटकाचा वापर केला. 1950 च्या दशकापर्यंत संगीत नाटक बॅकफूटवर गेले होते. तोपर्यंत बाल गंधर्व यांचे वय झाले होते. त्यांना पूर्वीसारखी गाणीही गाता येत नव्हती. अशा रीतीने संगीत नाटकाची परंपरा हळूहळू कमी होत गेली.

मराठी नाटकावर पाश्चात्य प्रभाव कसा झाला?

महाराष्ट्रात नाट्य मन्वंतर नावाची संस्था स्थापन झाली (संस्थापक ज्योत्स्ना केशव भोळे), ज्यात नवीन कल्पना आणि कथांवर काम सुरू केले. तोपर्यंत बहुसंख्य मराठी नाटके पौराणिक किंवा ऐतिहासिक कथांवर आधारित होती. नाट्यमन्वंतर संस्थेने एक काळ सुरू केला ज्या काळात नवनवीन कथांवर आधारित नाटके होऊ लागली. या कथा सामाजिक आणि राजकीय देखील होत्या. युरोपियन नाटककारांचा प्रभाव त्यांच्यावर दिसू लागला.

प्रत्यक्षात झाले असे की तोपर्यंत चार-पाच पिढ्या इंग्रजी नाटके वाचून मोठ्या झाल्या होत्या. मुंबई विद्यापीठाची स्थापना 1857 मध्ये झाली. त्याच्याबरोबर समाजात इंग्रजी जाणणारी पिढी सुरू झाली. लोकांनी अनेक चांगल्या इंग्रजी नाटककारांची नाटके वाचली आणि त्यांच्या कथानकांबद्दल जाणून घेतले. इथे नव्याने शिकलेल्या लोकांना युरोपियन नाटकांची ओळख झाली आणि प्रेक्षकही त्याच पद्धतीने घडू लागले.

स्वातंत्र्यानंतर मराठी रंगभूमीच्या रूपात कसे बदल झाले ?

माझ्या मते भारताच्या स्वातंत्र्यानंतर 1950 च्या दशकात रंगभूमीनेही आपले रूप बदलले. याची सुरुवात नाटक मन्वंतर यापासून झाली. त्यांच्यावर थेट युरोपियन रंगभूमीचा प्रभाव होता. त्या काळातील नाटककारांमध्ये पार्श्वनाथ आळतेकर, केशव राव भोसले, केशव नारायण काळे प्रमुख आहेत ज्यांनी काही वेगळ करण्याचा प्रयत्न केला. नाट्य संस्था काही वर्षांतच बंद झाली, पण त्यातून एका नव्या युगाची सुरुवात झाली.

त्यानंतर 1960 च्या दशकापासून प्रल्हाद केशव अत्रे, वसंत कानेटकर, जयवंत दळवी, विजय तेंडुलकर या नाटककारांचे युग आले. त्यांनी मराठी व्यावसायिक रंगभूमीला नवसंजीवनी दिली. ज्याप्रमाणे 1901 ते 1930 हा मराठी संगीत नाटकाचा सुवर्णकाळ मानला जातो, त्याचप्रमाणे 1965 ते 1990 हा मराठी व्यावसायिक रंगभूमीचा सुवर्णकाळ होता. त्या काळात डॉ. श्रीराम लागू, विक्रम गोखले, डॉ. काशिनाथ घाणेकर यांसारखे कलाकार आले आणि चित्रपटसृष्टीतही लोकप्रिय झाले.

त्यावेळच्या लोकप्रिय नाटकांबद्दल बोलायचं तर नटसम्राट (विष्णू वामन शिरवाडकर), तो मी नव्हेच (आचार्य अत्रे) अशी अनेक गाजलेली नाटकं आहेत. या व्यतिरिक्त वसंत कानेटकरांनी 36 गद्य नाटके लिहिली. वसंत कानेटकर हे मराठी व्यावसायिक नाटकाचे महालेखक म्हणता येतील. त्यांची 20 ते 25 नाटके सुपरहिट झाली होती, ज्यांचे एक हजाराहून अधिक शो झाले.

मराठी रंगभूमी इतकी समृद्ध होण्याचे कारण काय, असे तुम्हाला वाटते?

मी अभिमानाने सांगू शकतो की महाराष्ट्र हा भारतातील काही प्रदेशांपैकी एक आहे जिथे प्रेक्षक पैसे देऊन थिएटरमध्ये नाटक प्रयोग बघायला जातात.
याच दर्शकांच्या आधारावर अनेक संस्था उभ्या राहिल्या ज्या कलाकारांना सुद्धा पैसे देऊ शकतात. नाटकाच्या क्षेत्रामध्ये अशा प्रकारची व्यावसायिक परंपरा भारतात क्वचितच पाहायला मिळते.
मी पुन्हा हेच सांगू इच्छितो की, मराठी नाटकाची परंपरा समृद्ध असण्याचे कारण म्हणजे हजारो प्रेक्षक तिकीट खरेदी करून नाटके पाहतात. तेही अनेक वेळा. हे लोकांचे नाटकावरील प्रेम आहे. मराठी रंगभूमी केवळ कलाकार किंवा लेखकांमुळेच समृद्ध झाली नाही, तर त्यात प्रेक्षकांचाही तितकाच हातभार आहे. इथल्या मातीत मराठी नाटकाबद्दल प्रेम आहे.

मराठी लोक जगाच्या पाठीवर जिथे कुठे गेली तेथे प्रत्येक वर्षी नाटकांचे सादरीकरण होते आहे. त्यांच्या प्रेमामुळेच मराठी नाटक समृद्ध होत राहिले. सिनेमा, ओटीटी प्लॅटफॉर्म, वेब सिरीज, असे किती व्यासपीठ आले, तरीही मराठी नाटक जिवंत आहे. आजही हजारो मराठी युवा कलाकार नाटकाशी संबंधित आहेत. त्यांच्या अभिनय आणि लेखन करिअरची सुरुवात इथूनच होते.

आजच्या रंगमंचाबद्दल काय सांगाल?

महाराष्ट्रातील प्रत्येक शहरात नाटके सादर केली जातात. याचे एक कारण मला असे वाटते की महाराष्ट्रात 1955-56 पासून मराठी नाटक स्पर्धा सुरू आहे. राज्यात सुमारे दोन डझन मोठी केंद्रे आहेत जिथे राज्य सरकारकडून नाटकांचे आयोजन केले जाते. जगात क्वचितच दुसरे कोणतेही सरकार असेल जे अशा नाटकांची स्पर्धा आयोजित करेल. या स्पर्धेत 250 ते 300 गट सहभागी होतात. प्रत्येक गटात 15 ते 20 लोक असतात, जे तीन-साडेतीन महिने फक्त नाटकाचाच विचार करत असतात. ही एक चळवळ आहे जी सरकार चालवते.

तुम्ही म्हटल्याप्रमाणे मराठी रंगमंचा स्वातंत्र्यलढ्यावरही प्रभाव होता. याशिवाय मराठी रंगमंचा मराठी समाजावर कसा प्रभाव पडला?

लोकमान्य टिळकांचा प्रभाव 1901 ते 1920 पर्यंत होता. त्या काळात स्वातंत्र्यसैनिकांवर आधारित एकांकिकाही सादर झाल्या. स्वातंत्र्यलढ्यात गांधीजींचा प्रभाव वाढला तेव्हा त्यांचे विचार मांडणारी नाटकेही सादर झाली. आजही कोणताही सामाजिक संदेश द्यायचा असेल तर कलाकार मराठी नाटकाला आपले व्यासपीठ म्हणून निवडतात.

मराठी चित्रपटसृष्टीवर मराठी रंगभूमीचा काय परिणाम झालेला दिसतो?

मराठी चित्रपटसृष्टीवर रंगभूमीचा प्रभाव होणे खूप नॅचरल आहे कारण अनेक लेखक, दिग्दर्शक आणि अभिनेते रंगमंचावरून मराठी चित्रपटसृष्टीत गेले.

कोणतंही नाटक चांगलं लिहिलं असेल तरच चांगलं होईल. मराठी नाटककारांच्या विकासावर काय सांगाल?

प्रत्येक दशकावर नजर टाकली तर त्या काळी ज्या काही सामाजिक समस्या होत्या आणि मराठी नाटककारांनी ज्याप्रकारे त्या अनुभवल्या, त्याचे प्रतिबिंब त्यांच्या नाटकांतून दिसते. कानेटकर, तेंडुलकर, जयवंत दळवी यांसारख्या नाटककारांच्या कार्यात हे दिसून येते. प्राजक्ता देशमुखसारख्या नव्या नाटककारांमध्येही हे दिसून येते. प्रत्येक पिढीतील नाटककारांनी त्यांच्या नाटकांतून त्या काळातील समाजाचे चित्रण केले आहे. अशी व्यावसायिक नाटकं खूप गाजली आहेत. उदाहरणार्थ विजय तेंडुलकरांचे 'घासीराम कोतवाल' हे नाटक घ्या. तो मैलाचा दगड मानला जातो. ती ऐतिहासिक घटना आहे, पण तिचे सामाजिक आणि राजकीय परिणाम आजही आपल्याला दिसतात. थिएटर अकादमी नावाच्या संस्थेने ज्या पद्धतीने ते रंगवले, प्रेक्षकांनी त्याचे भरभरून कौतुक केले. प्रथम तो एक प्रयोग म्हणून दाखवला गेला, नंतर तो व्यावसायिक हिट झाला. ‘तो मी नव्हेच’ या नाटकाचे विविध गटांनी 6000 हून अधिक शो केले आहेत. (प्रभाकर) पणशीकरजींनी त्याचे दोन-अडीच हजार प्रयोग केले होते. एका सत्य घटनेवर आधारित हा कोर्टरूम ड्रामा आहे. त्याचप्रमाणे प्रशांत दामले हे आजच्या मराठी रंगभूमीचे सुपरस्टार आहेत. वेगवेगळ्या परफॉर्मन्समध्ये त्यांनी 12 हजारांहून अधिक प्रयोग केले आहेत. एक यशस्वी निर्माता असण्यासोबतच तो एक यशस्वी अभिनेताही आहे. प्रशांत दामले यांना येथील नाट्यप्रेमींनी भरभरून प्रेम दिले आहे.