CTET Syllabus 2026: सीटीईटी परीक्षा डिसेंबरमध्ये, पेपर 1 व 2 परीक्षा पॅटर्न आणि अभ्यासक्रम, PDF करा डाउनलोड  

पेपर 2 

पेपर 1 अभ्यासक्रम

I. बालविकास आणि शिक्षणशास्त्र (Child Development and Pedagogy) — 30 प्रश्न

a) बालविकास — 15 प्रश्न 

• विकासाची संकल्पना आणि त्याचा शिकण्याशी (अध्ययनाशी) असलेला संबंध
• मुलांच्या विकासाची तत्त्वे
• अनुवंशिकता आणि पर्यावरणाचा प्रभाव
• सामाजिकरणाची प्रक्रिया: सामाजिक जग आणि मुले (शिक्षक, पालक, मित्र)
• पियाजे, कोहलबर्ग आणि वायगोत्स्की: रचना आणि महत्त्वाचे दृष्टिकोन
• बाल-केंद्रित आणि पुरोगामी शिक्षणाच्या संकल्पना
• बुद्धिमत्ता रचनेचा समालोचनात्मक (चिकीत्सात्मक) दृष्टिकोन
• बहु-आयामी बुद्धिमत्ता 
• भाषा आणि विचार 
• सामाजिक रचना म्हणून लिंग; लिंग भूमिका, लिंग-पूर्वग्रह आणि शैक्षणिक सराव
• शिकणाऱ्यांमधील (विद्यार्थ्यांमधील) वैयक्तिक फरक, भाषा, जात, लिंग, समुदाय, धर्म इत्यादींच्या विविधतेवर आधारित फरक समजून घेणे)
• शिकण्यासाठीचे आकलन आणि शिकण्याचे आकलन यातील फरक; शाळा-आधारित आकलन, सतत आणि सर्वंकष मूल्यमापन: दृष्टिकोन आणि सराव 
• शिकणाऱ्यांच्या तयारीच्या पातळीचे आकलन करण्यासाठी, वर्गातील शिकणे आणि समालोचनात्मक विचारांना चालना देण्यासाठी आणि शिकणाऱ्याच्या यशाचे मूल्यमापन करण्यासाठी योग्य प्रश्न तयार करणे .

b) सर्वसमावेशक शिक्षणाची संकल्पना आणि विशेष गरजा असलेल्या मुलांना समजून घेणे — 5 प्रश्न

• वंचित आणि दुर्लक्षित घटकांसह विविध पार्श्वभूमीतील शिकणाऱ्यांच्या गरजा पूर्ण करणे
• शिकण्याच्या अडचणी, "अक्षमता" इत्यादी असलेल्या मुलांच्या गरजा पूर्ण करणे
• प्रभावशाली, सर्जनशील, विशेष क्षमता असलेल्या शिकणाऱ्यांच्या गरजा पूर्ण करणे

c) शिकणे आणि शिक्षणशास्त्र (Learning and Pedagogy) — 10 प्रश्न

• मुले कशी विचार करतात आणि शिकतात; मुले शालेय कामगिरीत यश मिळवण्यात कसे आणि का "अपयशी" ठरतात 
• अध्यापन आणि अध्ययनाच्या मूलभूत प्रक्रिया; मुलांच्या शिकण्याच्या रणनीती; एक सामाजिक उपक्रम म्हणून शिकणे; शिकण्याचा सामाजिक संदर्भ 
• समस्या निवारक आणि "वैज्ञानिक संशोधक" म्हणून बालक 
• मुलांमध्ये शिकण्याच्या पर्यायी संकल्पना, शिकण्याच्या प्रक्रियेत मुलांच्या "चुका" महत्त्वाचे टप्पे म्हणून समजून घेणे 
• बोध आणि भावना 
• प्रेरणा आणि शिकणे 
• शिकण्यात योगदान देणारे घटक — वैयक्तिक आणि पर्यावरणीय 

II. गणित (Mathematics) — 30 प्रश्न

a) विषय वस्तू (Content) — 15 प्रश्न

• भूमिती (Geometry) 
• आकार आणि अवकाशीय समज (Shapes & Spatial Understanding) 
• आपल्या सभोवतालच्या घन वस्तू (Solids around Us) 
• संख्या (Numbers) 
• बेरीज आणि वजाबाकी (Addition and Subtraction) 
• गुणाकार (Multiplication) 
• भागाकार (Division) 
• मापन (Measurement) 
• वजन/भार (Weight) 
• वेळ (Time) 
• घनफळ/आकारमान (Volume) 
• डेटा हँडलिंग (माहितीचे व्यवस्थापन) 
• नमुने/पॅटर्न (Patterns) 
• नाणी/चलन/पैसे (Money) 

b) शिक्षणशास्त्रीय मुद्दे (Pedagogical issues) — 15 प्रश्न

• गणिताचे स्वरूप / तार्किक विचार; मुलांचे विचार आणि तर्क पद्धती समजून घेणे आणि अर्थ व शिकण्याच्या रणनीती
• अभ्यासक्रमात गणिताचे स्थान 
• गणिताची भाषा 
• सामुदायिक गणित (Community Mathematics) 
• औपचारिक आणि अनौपचारिक पद्धतींद्वारे मूल्यमापन
• अध्यापनाच्या समस्या 
• त्रुटी विश्लेषण आणि अध्ययनाशी व अध्यापनाशी संबंधित पैलू 
• निदान आणि उपचारात्मक अध्यापन (Diagnostic and Remedial Teaching) 

III. पर्यावरण अभ्यास (Environmental Studies) — 30 प्रश्न

a) विषय वस्तू (Content) — 15 प्रश्न 

i. कुटुंब आणि मित्र (Family and Friends): 

• नातेसंबंध (Relationships) 
• काम आणि खेळ (Work and Play) 
• प्राणी (Animals) 
• वनस्पती/झाडे (Plants) 

ii. अन्न (Food)

iii. निवारा (Shelter)

iv. पाणी (Water)

v. प्रवास (Travel)

vi. आपण करतो आणि बनवतो त्या गोष्टी (Things We Make and Do)

b) शिक्षणशास्त्रीय मुद्दे (Pedagogical Issues) — 15 प्रश्न

• EVS ची संकल्पना आणि व्याप्ती 
• EVS चे महत्त्व, एकात्मिक EVS 
• पर्यावरण अभ्यास आणि पर्यावरण शिक्षण
• अध्ययनाची तत्त्वे
• विज्ञान आणि सामाजिक शास्त्रांशी संबंध आणि व्याप्ती
• संकल्पना मांडण्याचे दृष्टिकोन
• उपक्रम (Activities)
• प्रयोग / प्रात्यक्षिक कार्य (Experimentation/Practical Work)
• चर्चा (Discussion)
• सतत आणि सर्वंकष मूल्यमापन (CCE)
• अध्यापन साहित्य / सहाय्यक साधने (Teaching material/Aids)
• समस्या (Problems)

IV. भाषा I (Language I) — 30 प्रश्न

a) भाषा आकलन (Language Comprehension) — 15 प्रश्न

अपठित उतारे वाचणे — दोन उतारे (एक गद्य किंवा नाटक आणि एक कविता) आकलन, निष्कर्ष, व्याकरण आणि तोंडी क्षमतेवरील प्रश्नांसह (गद्य उतारा साहित्यिक, वैज्ञानिक, वर्णनात्मक किंवा तार्किक असू शकतो) 

b) भाषा विकासाचे शिक्षणशास्त्र (Pedagogy of Language Development) — 15 प्रश्न 

• शिकणे आणि ग्रहण करणे (Learning and acquisition) 
• भाषा अध्यापनाची तत्त्वे 
• ऐकणे आणि बोलण्याची भूमिका; भाषेचे कार्य आणि मुले हे एक साधन म्हणून कसे वापरतात 
• तोंडी आणि लिखित स्वरूपात विचार व्यक्त करण्यासाठी भाषा शिकण्यात व्याकरणाच्या भूमिकेवर एक समालोचनात्मक दृष्टिकोन 
• विविध प्रकारच्या वर्गात भाषा अध्यापनाची आव्हाने; भाषेच्या अडचणी, चुका आणि विकार 
• भाषा कौशल्ये (Language Skills)
• भाषा आकलन आणि प्रवीणतेचे मूल्यमापन: बोलणे, ऐकणे, वाचणे आणि लिहिणे
• अध्यापन-अध्ययन साहित्य: पाठ्यपुस्तक, मल्टी-मीडिया साहित्य, वर्गातील बहुभाषिक संसाधने
• उपचारात्मक अध्यापन (Remedial Teaching)

V. भाषा II (Language II) — 30 प्रश्न

a) आकलन (Comprehension) — 15 प्रश्न 

दोन अपठित उतारे (तार्किक, साहित्यिक, वर्णनात्मक किंवा वैज्ञानिक) आकलन, व्याकरण आणि तोंडी क्षमतेवरील प्रश्नांसह 

b) भाषा विकासाचे शिक्षणशास्त्र (Pedagogy of Language Development) — 15 प्रश्न 

• शिकणे आणि ग्रहण करणे (Learning and acquisition) 
• भाषा अध्यापनाची तत्त्वे 
• ऐकणे आणि बोलण्याची भूमिका; भाषेचे कार्य आणि मुले हे एक साधन म्हणून कसे वापरतात
• तोंडी आणि लिखित स्वरूपात विचार व्यक्त करण्यासाठी भाषा शिकण्यात व्याकरणाच्या भूमिकेवर एक समालोचनात्मक दृष्टिकोन
• विविध प्रकारच्या वर्गात भाषा अध्यापनाची आव्हाने; भाषेच्या अडचणी, चुका आणि विकार
• भाषा कौशल्ये (Language Skills) 
• भाषा आकलन आणि प्रवीणतेचे मूल्यमापन: बोलणे, ऐकणे, वाचणे आणि लिहिणे 
• अध्यापन-अध्ययन साहित्य: पाठ्यपुस्तक, मल्टी-मीडिया साहित्य, वर्गातील बहुभाषिक संसाधने
• उपचारात्मक अध्यापन (Remedial Teaching) 

सीटीईटी पेपर 2 अभ्यासक्रम

पेपर II (इयत्ता VI ते VIII साठी) उच्च प्राथमिक स्तर

I. बालविकास आणि शिक्षणशास्त्र (Child Development and Pedagogy) — 30 प्रश्न

a) बालविकास (उच्च प्राथमिक शाळेतील बालक) — 15 प्रश्न 

• विकासाची संकल्पना तथा याचा शिकण्याशी असलेला संबंध 
• मुलांच्या विकासाची तत्त्वे
• अनुवंशिकता आणि पर्यावरणाचा प्रभाव
• सामाजिकरणाची प्रक्रिया: सामाजिक जग आणि मुले (शिक्षक, पालक, मित्र)
• पियाजे, कोहलबर्ग आणि वायगोत्स्की: रचना आणि महत्त्वाचे दृष्टिकोन
• बाल-केंद्रित आणि पुरोगामी शिक्षणाच्या संकल्पना
• बुद्धिमत्ता रचनेचा समालोचनात्मक दृष्टिकोन
• बहु-आयामी बुद्धिमत्ता
• भाषा आणि विचार
• सामाजिक रचना म्हणून लिंग; लिंग भूमिका, लिंग-पूर्वग्रह आणि शैक्षणिक सराव
• शिकणाऱ्यांमधील वैयक्तिक फरक, भाषा, जात, लिंग, समुदाय, धर्म इत्यादींच्या विविधतेवर आधारित फरक समजून घेणे
• शिकण्यासाठीचे आकलन आणि शिकण्याचे आकलन यातील फरक; शाळा-आधारित आकलन, सतत आणि सर्वंकष मूल्यमापन: दृष्टिकोन आणि सराव
• शिकणाऱ्यांच्या तयारीच्या पातळीचे आकलन करण्यासाठी, वर्गातील शिकणे आणि समालोचनात्मक विचारांना चालना देण्यासाठी आणि शिकणाऱ्याच्या यशाचे मूल्यमापन करण्यासाठी योग्य प्रश्न तयार करणे

b) सर्वसमावेशक शिक्षणाची संकल्पना आणि विशेष गरजा असलेल्या मुलांना समजून घेणे — 5 प्रश्न

• वंचित आणि दुर्लक्षित घटकांसह विविध पार्श्वभूमीतील शिकणाऱ्यांच्या गरजा पूर्ण करणे
• शिकण्याच्या अडचणी, "अक्षमता" इत्यादी असलेल्या मुलांच्या गरजा पूर्ण करणे
• प्रभावशाली, सर्जनशील, विशेष क्षमता असलेल्या शिकणाऱ्यांच्या गरजा पूर्ण करणे

c) शिकणे आणि शिक्षणशास्त्र (Learning and Pedagogy) — 10 प्रश्न

• मुले कशी विचार करतात आणि शिकतात; मुले शालेय कामगिरीत यश मिळवण्यात कसे आणि का "अपयशी" ठरतात 
• अध्यापन आणि अध्ययनाच्या मूलभूत प्रक्रिया; मुलांच्या शिकण्याच्या रणनीती; एक सामाजिक उपक्रम म्हणून शिकणे; शिकण्याचा सामाजिक संदर्भ 
• समस्या निवारक आणि "वैज्ञानिक संशोधक" म्हणून बालक 
• मुलांमध्ये शिकण्याच्या पर्यायी संकल्पना, शिकण्याच्या प्रक्रियेत मुलांच्या "चुका" महत्त्वाचे टप्पे म्हणून समजून घेणे 
• बोध आणि भावना (संज्ञान आणि संवेग) 
• प्रेरणा आणि शिकणे 
• शिकण्यात योगदान देणारे घटक — वैयक्तिक आणि पर्यावरणीय 

II. गणित आणि विज्ञान (Mathematics and Science) — 60 प्रश्न

(i) गणित (Mathematics) — 30 प्रश्न

a) विषय वस्तू (Content) — 20 प्रश्न

संख्या प्रणाली (Number System) 

• आपल्या संख्या जाणून घेणे (Knowing our Numbers) 
• संख्यांशी खेळणे (Playing with Numbers) 
• पूर्ण संख्या (Whole Numbers) 
• ऋण संख्या आणि पूर्णांक (Negative Numbers and Integers)
• अपूर्णांक (Fractions)

बीजगणित (Algebra)

• बीजगणिताची ओळख (Introduction to Algebra)
• गुणोत्तर आणि प्रमाण (Ratio and Proportion)

भूमिती (Geometry)

• मूलभूत भूमितीय कल्पना (2-D)
• प्राथमिक आकारांची समज (2-D आणि 3-D)
• सममिती: परावर्तन (Symmetry: reflection)
• रचना (सरळ कडा असलेला स्केल, प्रोटेक्टर, होकायंत्र/कंपास वापरून)
• क्षेत्रमिती (Mensuration)
• माहितीचे व्यवस्थापन / आकडेवारी हाताळणे (Data handling)

b) शिक्षणशास्त्रीय मुद्दे (Pedagogical issues) — 10 प्रश्न

• गणिताचे स्वरूप / तार्किक विचार 
• अभ्यासक्रमात गणिताचे स्थान
• गणिताची भाषा
• सामुदायिक गणित (Community Mathematics)
• मूल्यमापन (Evaluation)
• उपचारात्मक अध्यापन (Remedial Teaching)
• अध्यापनाच्या समस्या (Problem of Teaching)

(ii) विज्ञान (Science) — 30 प्रश्न

(a) विषय वस्तू (Content) — 20 प्रश्न

• अन्न (Food) 
• अन्नाचे स्त्रोत 
• अन्नाचे घटक 
• अन्नाची स्वच्छता
• साहित्य/द्रव्ये (Materials)
• दैनंदिन वापराचे साहित्य
• सजीव सृष्टी (The World of the Living)
• गतिमान वस्तू, लोक आणि कल्पना (Moving Things People and Ideas)
• गोष्टी कशा काम करतात (How things work)
• विद्युत प्रवाह आणि परिपथ (Electric current and circuits)
• चुंबक (Magnets)
• नैसर्गिक घटना (Natural Phenomena)
• नैसर्गिक संसाधने (Natural Resources)

(b) शिक्षणशास्त्रीय मुद्दे (Pedagogical issues) — 10 प्रश्न

• विज्ञानाचे स्वरूप आणि रचना
• नैसर्गिक विज्ञान / ध्येये आणि उद्दिष्टे
• विज्ञान समजून घेणे आणि त्याचे कौतुक करणे
• दृष्टिकोन / एकात्मिक दृष्टिकोन (Approaches/Integrated Approach)
• निरीक्षण / प्रयोग / शोध (विज्ञानाची पद्धत)
• नवकल्पना (Innovation)
• पाठ्य साहित्य / सहाय्यक साधने (Text Material/Aids)
• मूल्यमापन — बोधात्मक / मानसोपचार / भावनाप्रधान (Evaluation-cognitive/psycho-motor/affective)
• समस्या (Problems)
• उपचारात्मक अध्यापन (Remedial Teaching)

III. सामाजिक अभ्यास / सामाजिक शास्त्र (Social Studies/Social Science) — 60 प्रश्न

a) विषय वस्तू (Content) — 40 प्रश्न 

इतिहास (History)

• केव्हा, कुठे आणि कसे (When, Where and How)
• सर्वात सुरुवातीचे समाज (The Earliest Societies)
• पहिले शेतकरी आणि गुराखी (The First Farmers and Herders)
• पहिली शहरे (The First Cities)
• सुरुवातीची राज्ये (Early States)
• नवीन कल्पना (New Ideas)
• पहिले साम्राज्य (The First Empire)
• दूरवरच्या प्रदेशांशी संपर्क (Contacts with Distant lands)
• राजकीय घडामोडी (Political Developments)
• संस्कृती आणि विज्ञान (Culture and Science)
• नवीन राजे आणि राज्ये (New Kings and Kingdoms)
• दिल्लीचे सुलतान (Sultans of Delhi)
• वास्तुकला (Architecture)
• एका साम्राज्याची निर्मिती (Creation of an Empire)
• सामाजिक बदल (Social Change)
• प्रादेशिक संस्कृती (Regional Cultures)
• कंपनीच्या सत्तेची स्थापना (The Establishment of Company Power)
• ग्रामीण जीवन आणि समाज (Rural Life and Society)
• वसाहतवाद आणि आदिवासी समाज (Colonialism and Tribal Societies)
• 1857-58 चा उठाव (The Revolt of 1857-58)
• महिला आणि सुधारणा (Women and reform) 
• जातीव्यवस्थेला आव्हान (Challenging the Caste System) 
• राष्ट्रवादी चळवळ (The Nationalist Movement) 
• स्वातंत्र्यानंतरचा भारत (India After Independence) 

भूगोल (Geography) 

• सामाजिक अभ्यास आणि विज्ञान आणि भूगोल (Geography as a social study and as a science) 
• ग्रह: सूर्यमालेतील पृथ्वी (Planet: Earth in the solar system) 
• पृथ्वीचा गोल (Globe) 
• समग्रतेमध्ये पर्यावरण: नैसर्गिक आणि मानवी पर्यावरण (Environment in its totality: natural and human environment) 
• हवा (Air) 
• पाणी (Water) 
• मानवी पर्यावरण: वस्ती, वाहतूक आणि संदेशवहन (Human Environment: settlement, transport and communication) 
• संसाधने: प्रकार - नैसर्गिक आणि मानवी (Resources: Types-Natural and Human) 
• शेती / कृषि (Agriculture) 

सामाजिक आणि राजकीय जीवन (Social and Political Life)

• विविधता (Diversity)
• शासन / सरकार (Government)
• स्थानिक शासन (Local Government)
• उपजीविका चालवणे (Making a Living)
• लोकशाही (Democracy)
• राज्य शासन (State Government)
• माध्यमे समजून घेणे (Understanding Media)

भूमिती (Geometry)

• मूलभूत भूमितीय कल्पना (2-D)
• प्राथमिक आकारांची समज (2-D आणि 3-D)
• सममिती: परावर्तन (Symmetry: reflection)
• रचना (सरळ कडा असलेला स्केल, प्रोटेक्टर, होकायंत्र/कंपास वापरून)
• क्षेत्रमिती (Mensuration)
• माहितीचे व्यवस्थापन (Data handling)

b) शिक्षणशास्त्रीय मुद्दे (Pedagogical issues) — 10 प्रश्न

• गणिताचे स्वरूप / तार्किक विचार
• अभ्यासक्रमात गणिताचे स्थान
• गणिताची भाषा
• सामुदायिक गणित (Community Mathematics)
• मूल्यमापन (Evaluation
• उपचारात्मक अध्यापन (Remedial Teaching)
• अध्यापनाच्या समस्या (Problem of Teaching)

(ii) विज्ञान (Science) — 30 प्रश्न

(a) विषय वस्तू (Content) — 20 प्रश्न

• अन्न (Food) 
• अन्नाचे स्त्रोत 
• अन्नाचे घटक 
• अन्नाची स्वच्छता 
• साहित्य/द्रव्ये (Materials) 
• दैनंदिन वापराचे साहित्य 
• सजीव सृष्टी (The World of the Living) 
• गतिमान वस्तू, लोक आणि कल्पना (Moving Things People and Ideas) 
• गोष्टी कशा काम करतात (How things work) 
• विद्युत प्रवाह आणि परिपथ (Electric current and circuits) 
• चुंबक (Magnets) 
• नैसर्गिक घटना (Natural Phenomena) 
• नैसर्गिक संसाधने (Natural Resources) 

(b) शिक्षणशास्त्रीय मुद्दे (Pedagogical issues) — 10 प्रश्न

• विज्ञानाचे स्वरूप आणि रचना
• नैसर्गिक विज्ञान / ध्येये आणि उद्दिष्टे
• विज्ञान समजून घेणे आणि त्याचे कौतुक करणे
• दृष्टिकोन / एकात्मिक दृष्टिकोन (Approaches/Integrated Approach)
• निरीक्षण / प्रयोग / शोध (विज्ञानाची पद्धत)
• नवकल्पना (Innovation)
• पाठ्य साहित्य / सहाय्यक साधने (Text Material/Aids)
• मूल्यमापन — बोधात्मक / मानसोपचार / भावनाप्रधान (Evaluation-cognitive/psycho-motor/affective)
• समस्या (Problems)
• उपचारात्मक अध्यापन (Remedial Teaching)

CTET Syllabus 2026 PDF Link 

हेही वाचा - SSC And HSC Board Exam 2027: विद्यार्थ्यांनो लागा अभ्यासाला! दहावी-बारावी बोर्ड परीक्षांच्या तारखा जाहीर; पाहा वेळापत्रक