लाइफस्टाइल डेस्क, नवी दिल्ली. जेव्हा दुसरे महायुद्ध ऐन भरात होते, तेव्हा जग केवळ सैनिकांचे प्राणच गमावत नव्हते. शहरे उद्ध्वस्त होत होती, शाळा नष्ट होत होत्या, पुस्तके जाळली जात होती आणि ऐतिहासिक वारसा धुळीस मिळत होता. या भीषण दृश्यांमध्ये, काही लोकांनी एका अशा दूरदृष्टीचे स्वप्न पाहिले, जे विज्ञान, संस्कृती आणि शिक्षणाच्या बंधनातून जगाला एकत्र बांधेल.
या दूरदृष्टीचा परिणाम म्हणजे युनेस्को, ज्याची स्थापना १६ नोव्हेंबर १९४५ रोजी झाली आणि प्रसिद्ध ब्रिटिश जीवशास्त्रज्ञ ज्युलियन हक्सले यांची पहिले महासंचालक म्हणून निवड झाली.
बंदुकीच्या छायेखाली तयार झाला शांततेचा आराखडा
1942 मध्ये, जेव्हा जग दुसऱ्या महायुद्धाच्या आगीत होरपळत होते, तेव्हा लंडनमध्ये मित्र राष्ट्रांच्या शिक्षणमंत्र्यांची एक महत्त्वपूर्ण बैठक झाली. युद्धाने थेट प्रभावित झालेल्या युरोपीय देशांचे प्रतिनिधीही या बैठकीत उपस्थित होते. युद्ध संपल्यावर मुलांचे खंडित झालेले शिक्षण कसे पुन्हा सुरू होईल आणि शाळा कशा चालतील, ही मुख्य चिंता होती.
केवळ राजकीय कागदपत्रांवर सह्या केल्याने जगात शांतता येणार नाही, हे नेत्यांना स्पष्टपणे समजले होते. खऱ्या शांततेसाठी लोकांनी एकमेकांचे विचार, भाषा आणि संस्कृती सखोलपणे समजून घेणे आवश्यक आहे. या ऐतिहासिक चर्चेने युनेस्कोच्या निर्मितीचा मार्ग मोकळा केला.
बॉम्बहल्ल्यानंतरही उभी राहिलेली इमारत, त्या ऐतिहासिक निर्णयाचे ठिकाण होती.
युनेस्कोला प्रत्यक्षात आणण्यासाठी, 1 ते 16 नोव्हेंबर 1945 दरम्यान लंडनमध्ये 44 देशांची एक मोठी परिषद बोलावण्यात आली. या बैठकीसाठी 'इन्स्टिट्यूशन ऑफ सिव्हिल इंजिनिअर्स'ची इमारत निवडण्यात आली. या जागेमागे एक विशेष कारण होते. विनाशकारी जर्मन बॉम्बहल्ल्यादरम्यान लंडनच्या बहुतेक इमारती जमीनदोस्त झाल्या असताना, ही इमारत मात्र कोणतीही इजा न होता वाचली होती.
येथेच, 16 नोव्हेंबर रोजी, युनेस्कोच्या घटनेला मान्यता देण्यात आली. या घटनेत एक गहन आणि सुंदर विधान होते: "युद्धाची सुरुवात मानवी मनात होत असल्याने, शांततेची बीजेदेखील मानवी विचारांत पेरली गेली पाहिजेत."

शास्त्रज्ञाच्या आग्रहामुळे बदलले संस्थेचे पूर्ण नाव
सुरुवातीला, संस्थेचे नाव "युनेको" (युनायटेड नेशन्स एज्युकेशनल अँड कल्चरल ऑर्गनायझेशन) ठेवण्याची योजना होती. या प्रस्तावात विज्ञानाचा समावेश नव्हता, परंतु शास्त्रज्ञ जोसेफ नीडहॅम आणि जीवशास्त्रज्ञ ज्युलियन हक्सले यांनी याला विरोध केला. त्यांनी असा युक्तिवाद केला की, जगभरातील राष्ट्रांना एकत्र आणण्यात विज्ञान आणि वैज्ञानिक सहकार्याच्या भूमिकेकडे दुर्लक्ष करता येणार नाही.
त्यांचा आग्रह इतका प्रभावी ठरला की संस्थेच्या नावात "सायंटिफिक" (Scientific) हा शब्द जोडण्यात आला. अशाप्रकारे, "युनेस्को" कायमचे "युनेस्को" बनले. ज्युलियन हक्सले यांनी 1946 ते 1948 या काळात त्याचे पहिले महासंचालक म्हणून काम पाहिले.
जेव्हा दगड फोडून वाचवला गेला हजारो वर्षांचा इतिहास
जगाचा वारसा जपण्यामधील युनेस्कोची सर्वात मोठी कामगिरी 1960 मध्ये दिसून आली. इजिप्तमधील अस्वान धरणाच्या बांधकामामुळे नाईल नदीची पातळी वाढली, ज्यामुळे हजारो वर्षे जुनी ऐतिहासिक मंदिरे कायमची पाण्याखाली जाण्याचा धोका निर्माण झाला होता.
युनेस्कोने तात्काळ जागतिक मदतीची मागणी केली आणि जवळपास ५० देश आर्थिक मदतीसाठी पुढे आले. अबू सिंबेलची मंदिरे वाचवणे हे सर्वात मोठे आव्हान होते. अभियंत्यांनी एक विलक्षण रणनीती आखली: त्यांनी संपूर्ण मंदिर लहान दगडांमध्ये कापले. प्रत्येक तुकड्याला क्रमांक देऊन, एका सुरक्षित, उंच ठिकाणी नेण्यात आले आणि नंतर ते पुन्हा एकत्र जोडण्यात आले. या विलक्षण मोहिमेमुळे २२ प्राचीन मंदिरे आणि स्मारके पाण्याखाली जाण्यापासून वाचली.
गोळ्यांचा सामना केलेल्या विद्यार्थ्यांनी मातृभाषा दिनाची भेट दिली
दरवर्षी 21 फेब्रुवारीला साजरा होणाऱ्या आंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिनाची कहाणी अत्यंत हृदयस्पर्शी आहे. याची सुरुवात बांगलादेशातील भाषा चळवळीतून झाली.
21 फेब्रुवारी 1952 रोजी, तत्कालीन पूर्व पाकिस्तानमधील (सध्याचा बांगलादेश) काही विद्यार्थी त्यांच्या मातृभाषा बंगालीला अधिकृत दर्जा मिळावा यासाठी आंदोलन करत होते. पोलिसांनी अंदाधुंद गोळीबार केला, ज्यात अनेक विद्यार्थी ठार झाले. या शहीद विद्यार्थ्यांच्या स्मरणार्थ, बांगलादेशने हा दिवस आंतरराष्ट्रीय स्तरावर साजरा करण्याचा प्रस्ताव मांडला.
1999 मध्ये, युनेस्कोने या प्रस्तावाला मंजुरी दिली आणि 2000 पासून हा दिवस जगभर साजरा केला जातो. जगातील भाषांना जिवंत ठेवणे आणि त्यांना नामशेष होण्यापासून वाचवणे हा याचा एकमेव उद्देश आहे.
