धर्म डेस्क, नवी दिल्ली. दिवाळीचे नाव काढताच रावणाचा पराभव करून प्रभू रामांच्या अयोध्येतील पुनरागमनाचे चित्र डोळ्यासमोर उभे राहते. अनेकांसाठी, हा सण म्हणजे देवी लक्ष्मीचे स्वागत करणे, गणपतीची पूजा करणे, भेटवस्तूंची देवाणघेवाण करणे आणि फटाक्यांच्या आवाजात रमून जाणे.
परंतु, फार कमी लोकांना हे माहीत असेल की दिवाळी हा केवळ श्रीरामांच्या पुनरागमनाचा उत्सव साजरा करण्यासाठी साजरा केला जाणारा प्रसंग नाही, तर त्यामागे इतरही अनेक कथा आहेत, ज्यामुळे हा सण अधिकच महत्त्वपूर्ण ठरतो.
प्रभू रामांच्या अयोध्येतील पुनरागमनाच्या प्रसिद्ध कथेव्यतिरिक्त, दिव्यांच्या या सणाशी संबंधित अशा अनेक कथा आहेत, ज्या या सणाचा सखोल अर्थ उलगडून दाखवतात. चला, आम्ही तुम्हाला येथे त्याबद्दल सविस्तरपणे सांगणार आहोत.
दिवाळीत प्रभू रामांचे आगमन
जर तुम्ही कोणाला विचारले की दिवाळी का साजरी केली जाते, तर सर्वात सामान्य उत्तर हे आहे की, चौदा वर्षांच्या वनवासानंतर प्रभू रामांचे अयोध्येत पुनरागमन आणि रावणावरील त्यांचा विजय याचे हे प्रतीक आहे.
रामायणानुसार, अयोध्येतील लोकांनी राम, सीता आणि लक्ष्मण यांच्या पुनरागमनाचा उत्सव साजरा करण्यासाठी मातीचे दिवे लावून त्यांचे स्वागत केले. हे दिवे आनंद, आशा आणि वाईटावर चांगल्याच्या विजयाचे प्रतीक होते.
नरकसुराची कथा आणि नरक चतुर्दशी
दिवाळीशी संबंधित असलेल्या कमी ज्ञात कथांपैकी एक म्हणजे नरकसुराच्या पराभवाची कथा. नरकसुर हा एक शक्तिशाली राक्षस होता, ज्याने स्वर्गात हाहाकार माजवला होता आणि १६,००० हून अधिक स्त्रियांना कैद केले होते.
हिंदू परंपरेनुसार, भगवान कृष्णाने सत्यभामासोबत मिळून नरकसुराचा पराभव केला आणि त्याच्या कैदेत अडकलेल्या स्त्रियांची सुटका केली. हा विजय 'नरक चतुर्दशी' म्हणून साजरा केला जातो, जो अनेक प्रदेशांमध्ये मुख्य दिवाळी सणाच्या एक दिवस आधी येतो. हा दिवस 'छोटी दिवाळी' म्हणूनही ओळखला जातो.
शिखांसाठी दिवाळीची एक कथा
दिवाळीला शिखांसाठी विशेष महत्त्व आहे, कारण हा 'बंदी छोर दिवस' म्हणजेच 'मुक्तीचा दिवस' म्हणून साजरा केला जातो. हा दिवस सहावे शीख गुरू, गुरू हरगोबिंद साहिब यांच्या ग्वाल्हेर किल्ल्यातून झालेल्या सुटकेच्या स्मरणार्थ साजरा केला जातो, जिथे त्यांना मुघल काळात कैद करण्यात आले होते.
शीख परंपरेनुसार, त्यांनी ५२ कैद केलेल्या राजांनाही मुक्त केले होते. आजही, त्यांच्या परत येण्याच्या स्मरणार्थ अमृतसरमधील सुवर्ण मंदिरात उत्सव साजरा केला जातो आणि संपूर्ण मंदिर दिव्यांनी उजळून निघते.
देवी लक्ष्मीचा प्रकट दिन
दिवाळी ही संपत्ती, समृद्धी आणि कल्याणाची देवी असलेल्या लक्ष्मी देवीशी देखील संबंधित आहे. पौराणिक श्रद्धेनुसार, जेव्हा देव आणि दानवांनी अमृत मिळवण्यासाठी क्षीरसागराचे मंथन केले, तेव्हा त्या मंथनातून अनेक दिव्य रत्ने निर्माण झाली. देवी लक्ष्मी त्यापैकीच एक होती.
पौराणिक कथेनुसार, समुद्रमंथनादरम्यान देवी लक्ष्मी कमळावर बसलेल्या अवस्थेत प्रकट झाली. तिच्या आगमनाने पवित्रता आणि समृद्धीचे वातावरण निर्माण झाले. यानंतर, देवी लक्ष्मीने भगवान विष्णूला पती म्हणून स्वीकारले. असे मानले जाते की, ज्या दिवशी देवी लक्ष्मी प्रकट झाली, त्याच दिवशी दिवाळी साजरी केली जाते.
भगवान महावीरांनी निर्वाण प्राप्त केले
दिवाळीचे महत्त्व केवळ हिंदू धर्मापुरते मर्यादित नाही. जैन धर्मातही या सणाला विशेष स्थान आहे. जैन श्रद्धेनुसार, २४ वे तीर्थंकर, भगवान महावीर यांनी दिवाळीच्या दिवशी, कार्तिक अमावस्येच्या दिवशी, बिहारमधील पावापुरी येथे निर्वाण प्राप्त केले. भगवान महावीरांच्या निर्वाणानंतर, त्यांच्या ज्ञानाचे आणि शिकवणीचे स्मरण म्हणून त्यांच्या अनुयायांनी दिवे लावले.
असे म्हटले जाते की, त्यांच्या निधनानंतर आलेला आध्यात्मिक अंधकार दूर करण्यासाठी लोकांनी वातावरण उजळण्याकरिता दिवे लावले. तेव्हापासून जैन धर्मात दिवाळीची परंपरा सुरू झाली.
भगवान विष्णूंनी राजा बलीला दिलेले वरदान
दिवाळीशी संबंधित आणखी एक महत्त्वाची आख्यायिका म्हणजे भगवान विष्णूंचा वामन अवतार आणि राजा बली यांची. राजा बली आपल्या दानशूरपणा आणि शौर्यासाठी प्रसिद्ध होता. त्याने आपल्या तपश्चर्येने आणि सामर्थ्याने तिन्ही लोकांवर विजय मिळवला होता. यामुळे देव चिंतीत झाले आणि त्यांनी भगवान विष्णूंची मदत मागितली.
त्यानंतर भगवान विष्णूंनी वामन अवतार धारण केला आणि त्यांच्याकडे तीन पाऊले जमीन मागितली. बलीने वामनाला तीन पाऊले देण्याचे वचन दिले. वामनाने आपल्या पहिल्या पावलाने संपूर्ण पृथ्वी आणि दुसऱ्या पावलाने स्वर्ग मोजला. जेव्हा तिसऱ्या पावलासाठी जागा उरली नाही, तेव्हा राजा बलीने आपले शीर अर्पण केले.
प्रभूने बलीच्या डोक्यावर तिसरे पाऊल ठेवून त्याला पाताळात पाठवले. धार्मिक परंपरांनुसार राजा बलीचे पुनरागमन दिवाळीच्या दुसऱ्या दिवशी येणाऱ्या बली प्रतिपदा या सणाशी जोडले जाते. काही परंपरांमध्ये अशीही श्रद्धा आहे की राजा बलीला वर्षातून एकदा आपल्या प्रजेला भेटण्याची संधी मिळते आणि हा आनंद साजरा करण्यासाठी दिवाळी साजरी केली जाते.
दिवाळी सणाशी संबंधित ह्या काही कमी ज्ञात कथा आहेत. श्रीरामांचे अयोध्येत पुनरागमन असो किंवा नरकासुराचा वध असो, दिवाळी सणाला विशेष महत्त्व आहे.
हेही वाचा: Diwali 2026: लक्ष्मीपूजेत खीर आणि बत्ताशे ठेवण्यामागे आहे खास कारण; जाणून घ्या धार्मिक महत्त्व
Disclaimer: या लेखात नमूद केलेले उपाय, फायदे, सल्ला आणि विधाने केवळ सामान्य माहितीसाठी आहेत. दैनिक जागरण या विशेष लेखातील मजकुराचे समर्थन करत नाही. या लेखातील माहिती विविध स्रोत, ज्योतिषी, पंचांग, प्रवचने, श्रद्धा, धार्मिक ग्रंथ आणि आख्यायिकांमधून संकलित केली आहे. वाचकांना विनंती आहे की त्यांनी हा लेख अंतिम सत्य किंवा दावा मानू नये आणि स्वतःच्या विवेकबुद्धीचा वापर करावा. दैनिक जागरण हे अंधश्रद्धेच्या विरोधात आहे.
