रणवीर बरार, मुंबई. गुरु नानक देवजींची जयंती हा एक पवित्र प्रसंग आहे, जो संपूर्ण मानवजातीला प्रेम, समानता आणि निःस्वार्थ सेवेचा संदेश देतो. या विशेष दिवशी, जेव्हा आपण गुरुद्वारांजवळ जातो, तेव्हा आपल्या मनात सर्वप्रथम लंगरचे चित्र येते, जिथे प्रत्येकजण, कोणताही भेदभाव न करता, एका रांगेत बसून प्रसाद ग्रहण करतो. या लंगरचा सर्वात जिव्हाळ्याचा भाग म्हणजे 'लंगर डाळ,' जी पंजाबमध्ये 'छोले माँ डाळ' म्हणूनही ओळखली जाते.

लोक मला, रणवीर, नेहमी विचारतात, गुरुद्वाराच्या लंगरमध्ये दिल्या जाणाऱ्या डाळीची मूळ पाककृती काय आहे? खरं सांगायचं तर, मलाही एकही अचूक पाककृती माहीत नाही. आणि त्याचं कारण असं आहे की, लंगर डाळीची कोणतीही निश्चित पाककृती नाही. लंगरच्या तत्त्वांनुसार, कोणतीही गोष्ट गणपती किंवा चमच्याने मोजून शिजवली जात नाही. या परंपरेची मुळे 'दशवंध' या पवित्र प्रथेमध्ये आहेत, ज्यात गावातील शेतकरी आपल्या पिकाचा दहावा भाग देवाला समर्पित करून गुरुद्वाराला दान करत असत. काही जण हरभरा डाळ आणत, तर काही जण अख्खी उडीद डाळ किंवा मटण डाळ आणत. या डाळी एकत्र मिसळून मोठ्या कढईत अत्यंत प्रेम आणि सेवेने शिजवल्या जात आणि याच सामूहिक समर्पणातून लंगर डाळीचा जन्म झाला.

राज असो वा भिकारी, एकाच रांगेत सर्व समान आहेत.

इतिहासाची पाने उलटून पाहिल्यास, लंगर हे केवळ भूक भागवणारे सामुदायिक स्वयंपाकघर नसून, ते एका गहन सामाजिक क्रांतीचे प्रतीक आहे. गुरू नानक देवजींनी सुरू केलेली ही परंपरा, तिसरे गुरू, गुरू अमरदासजींनी एका भक्कम संस्थेत रूपांतरित केली. ज्या काळात आपला समाज जात आणि श्रेणीरचनेमुळे विभागलेला होता, त्या काळात सर्व सामाजिक अडथळे तोडणे हा लंगरचा उद्देश होता. "आधी भोजन, मग संगत," या तत्त्वानुसार, राजा असो वा गरीब, प्रत्येकाला एकाच जमिनीवर बसून एकच जेवण करावे लागत असे.

मला अनेकदा असेही विचारले जाते की पंजाबी खाद्यसंस्कृतीत अख्ख्या उडीद डाळीचा (मा की डाळ) इतका मोठ्या प्रमाणावर वापर का केला जातो. ही परंपरा उत्तर भारतीय संस्कृती आणि विज्ञान या दोन्हींमध्ये रुजलेली आहे. जेव्हा मी ही डाळ बनवते, तेव्हा मी अख्खी उडीद डाळ आणि हरभरा डाळ यांचे मिश्रण वापरते. हरभरा डाळीमुळे डाळीला घट्टपणा येतो, तर अख्ख्या उडीद डाळीमुळे तिला एक मलईदार आणि समृद्ध चव येते. उत्तर भारतात आम्ही खूप पोळी खातो, त्यामुळे पोळीचे घास सहजपणे शोषून घेण्यासाठी डाळ पुरेशी घट्ट असणे महत्त्वाचे आहे. याव्यतिरिक्त, पारंपरिकरित्या, ही डाळ तंदूरमधील उरलेल्या उष्णतेचा वापर करून मंद आचेवर रात्रभर शिजवली जात असे, ज्यामुळे तिची चव आणखी वाढते.

लंगर डाळ बनवण्याचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे तिचा साधेपणा. या लंगर डाळीची खरी जादू कोणत्याही गुप्त घटकांमध्ये नाही, तर त्या निस्वार्थ भावनेत आहे जी सर्व घटकांना एकत्र बांधून ठेवते. हा काही एखाद्या आलिशान रेस्टॉरंटमधील पदार्थ नाही. म्हणून, जेव्हा मी ही डाळ बनवते, तेव्हा मी कांदे खूप बारीक न कापता जाडसर चिरते आणि आले, लसूण व हिरव्या मिरच्या खलबत्त्यात जाडसर वाटून घेते. जेव्हा हे जाडसर मसाले आणि टोमॅटो देशी तुपात जिऱ्याची फोडणी देऊन परतले जातात आणि नंतर त्यात उकडलेली डाळ घालून किमान दहा मिनिटे मंद आचेवर शिजवले जाते, तेव्हा त्याचा सुगंध संपूर्ण घरात दरवळतो. शेवटी, मी फक्त ताजी कोथिंबीर घालते.

    शेफ रणवीर बरार यांची लंगर डाळ

    1. तयारी: ३० मिनिटे
    2. शिजवण्याचा वेळ: ४५ मिनिटे
    3. प्रमाण: २ जणांसाठी

    डाळ उकळण्यासाठी लागणारे साहित्य:

    • १ १/२ कप अख्खी उडीद डाळ (रात्रभर भिजवलेली)
    • १/२ कप चणा डाळ
    • ४-४ १/२ कप पाणी
    • चवीनुसार मीठ
    • १/२ चमचा हळद
    • १/२ चमचा लाल तिखट
    • १/२ इंच आले (बारीक चिरलेले)
    • ३-४ लसणाच्या पाकळ्या (ठेचलेल्या) आणि १ तेजपान.

    फोडणीचे साहित्य:

    • २ मोठे चमचे साजूक तूप
    • १ मोठा चमचा तेल
    • १ छोटा चमचा जिरे
    • ३ मध्यम आकाराचे कांदे (जाडसर चिरलेले)
    • १ छोटा टोमॅटो (चिरलेला)
    • १ इंच आले
    • ३-४ लसूण पाकळ्या आणि २-३ हिरव्या मिरच्या (जाडसर वाटलेल्या)
    • १/४ छोटा चमचा हळद
    • १ छोटा चमचा धणेपूड
    • १ छोटा चमचा देगी लाल मिरची पूड आणि १ मोठा चमचा कोथिंबीर

    कृती:

    • डाळ उकळणे: प्रेशर कुकरमध्ये दोन्ही प्रकारची डाळ, पाणी, मीठ, हळद, लाल मिरची, आले, लसूण आणि तेजपत्ता घालून ४-५ शिट्ट्या होईपर्यंत (डाळ मऊ होईपर्यंत) शिजवा.
    • तडका: एका कढईत तूप आणि तेल गरम करून जिरे तडतडू द्या. आता जाडसर चिरलेले आले, लसूण आणि हिरव्या मिरच्या परतून घ्या. त्यात जाडसर चिरलेला कांदा घालून सोनेरी तपकिरी होईपर्यंत परता. हळद, कोथिंबीर आणि देगी लाल मिरच्या घालून ३-४ मिनिटे शिजवा, नंतर टोमॅटो घालून तूप वेगळे होईपर्यंत परता.